دوباره سلام و بازگشت

 

قدیمی‌ترین و کامل‌ترین طومار تورات در آرشیو دانشگاه «بلوگنا»ی ایتالیا پیدا شد.

یک استاد دانشگاه در ایتالیایی مدعی شده که کامل‌ترین و قدیمی‌ترین طومار تورات را در آرشیو دانشگاه «بلوگنا» کشف کرده است. این طومار که اکنون مهم‌ترین اثر نوشتاری یهودیت محسوب می‌شود، حدود 120 فوت طول دارد و از پوست گوسفند ساخته شده است.

 

کارشناسان سال نگارش توارت تازه کشف‌شده را حدود سال 1155 تا 1225 میلادی تشخیص داده‌اند و برای تأیید ادعاهای «پرانی» دو آزمایش کربن 14 در ایتالیا و آمریکا روی این دست‌نوشته انجام شده است.
این دست‌نوشته از قرن هجدهم میلادی در کتابخانه‌ی این دانشگاه نگهداری می‌شود، اما قدمت آن به اشتباه ثبت شده و هیچ‌ کسی تا کنون از ارزش آن باخبر نبوده است. دانشگاه «بلوگنا» قدیمی‌ترین دانشگاه جهان غرب محسوب می‌شود.
به گزارش ای‌بی‌سی نیوز، اعلام شده است که «ماثورو پرانی» که از سال 1977 میلادی به تدریس زبان عربی در دانشگاه «بلوگنا» مشغول است، طوماری را در کاتالوگ کتابخانه‌ی دانشگاه پیدا کرد که قدمت آن به قرن‌های 12 یا 13 میلادی می‌رسد.
به گفته‌ی این استاد دانشگاه، قدیمی‌ترین تورات جهان یکی از سالم‌ترین‌ها آثار در نوع خود است، اما بخش‌های زینتی آن تا حدودی از بین رفته است.
پیش از این، قدمت این دست‌نوشته به اشتباه قرن 17 میلادی برچسب خورده بود؛ ‌اما «پرانی» با دیدن این طومار متوجه شد که خط آن به سبک بابلی شرقی است و نه خط فلسطینی که در قرن هفدهم میلادی مورد استفاده بوده است.

کتاب کتابشناسی رفتار اطلاع یابی به بازار آمد.

این کتابشناسی، پس از تکمیل، ویراستاری و اصلاحات انجام شده در قالب یک کتاب تحت عنوان کتابشناسی رفتار اطلاع یابی توسط نشر چاپار  و به نویسندگی خانم ها پریا شهبازتبار و شهرزاد نصراله زاده و استاد ارجمند دکتر امیررضا اصنافی منتشر شد. این کتابشناسی شامل: مدارک تولید شده در این حوزه به زبان فارسی است که در برگیرنده مقالات، پایان نامه ها، کتابها، گزارشها، طرحهای تحقیقاتی مقالات دایره المعارفی، فصلی از یک کتاب، مقالات همایشهای خارج از کشور و نیز معرفی متخصصان حوزه رفتار اطلاع یابی در خارج از کشور است. امید میرود این اثر هرچند کوچک بتواند در حوزه اطلاع یابی، که البته اصلاً تخصص نگارنده این سطور نیست، اثر گذار باشد. نقدهای سازنده و پیشنهادهای ارزنده خوانندگان کتابشناسی مذکور می تواند راهنمای گردآورندگان جهت اصلاح اثر باشد.در پایان کتاب نیز مشخصات کوتاه برخی از متخصصان رفتار اطلاع یایی برای استفاده دانشجویان برای تحقیقاتشان آمده است.

آموزش الکترونیکی و مقایسه آن با آموزش رسمی

پریا شهبازتبار[*]

چکیده:

تلاش انسان ها در قرن بيست و يكم، كه مملو از فناوري اطلاعاتي و ارتباطي است براي كسب قابليت هاي لازم بايد در جهت افزايش روز افزون دانش كاري و فناوري نوين باشد. مهم ترين شاخص توسعه ي هر كشور براساس ميزان توليد، توزيع و مصرف اطلاعات در آن تعيين مي گردد. آموزش مجازي وسيله اي است كه انسانها را در رسيدن به اين هدف ياري مي رساند. با استفاده از آموزش مجازي مي توان خيلي سريع و راحت به خودآموزي پرداخت. در عرصه ي آموزش مجازي مي توان فرصت هايي يافت كه ارائه ي مفاهيم و مطالب درسي را با استفاده از امكانات كمك آموزشيِ ديداري و شنيداريِ پيشرفته، بسيار غني و جذّاب مي كند. انعطاف پذيري اين نوع آموزش، محيط آموزشي مناسبي را براي افرادي كه به دليل تعهدات شغلي يا شخصي قادر به شركت كردن در كلاس رسمي نيستند فراهم مي آورد. در اين شيوه ي آموزش با استفاده از فناوري روز در امر تعليم و تربيت و بهره گيري از استادان مجرب مي توان گام هاي مؤثري در زمينه ي آموزش همگاني و ارتقاي سطح دانش جامعه برداشت. در این مقاله به بررسی یادگیری الکترونیکی و آموزش رسمی می پردازیم و تفاوتهای آنها را با ذکر ویژگی های آنها ذکر می کنیم.

کلید واژه: آموزش الکترونیکی، آموزش رسمی، تفاوت ها

مقدمه:

با گسترده شدن فناوری اطلاعات و نفوذ وسایل ارتباط از راه دور به عمق جامعه ، ابزار ها و روش های آموزش نیز دچار تحول شدند. تحول این ابزار ها و روش ها در جهتی است که هر فرد در هر زمان و هر مکان بتواند با امکانات خودش و در بازه زمانی که خودش مشخص می کند مشغول یادگیری شود. در سال های نه چندان دور آموزش از راه دور مطرح شد. این نوع آموزش ویژگی های خودش رو دارد و دارای مزایا و معایبی است. ابتدا آموزش به صورت مکاتبه ای بود و تنها راه ارتباط استفاده از نامه بود. با پیشرفت تکنولوژی و از همه مهمتر ارزان تر شدن هزینه استفاده از تکنولوژی، استفاده از ابزار های جدید تر برای انتقال دانش مطرح شد. با به وجود آمدن و گسترش اینترنت این پدیده جدی تر دنبال شد و ابزار ها و روش ها و استاندارد هایی برای آموزش الکترونیک مطرح شد و هر روز اصلاحات جدیدتری در این زمینه انجام می شود.در واقع می شود گفت آموزش الکترونیکی استفاده از ابزار های انتقال اطلاعات به صورت الکترونیکی (مثل اینترنت) برای انتقال اطلاعات و دانش است. همانگونه كه فناوری اطلاعات و ارتباطات دربسياري ازفرآيندهاي كاري روزمره همانند بانكداري الكترونيكي، تجارت الكترونيكي، پست الكترونيكي، دولت الكترونيكي و غيره مورد استفاده قرارمي گيرد، حوزه نيز از اين نوع فناوري E-Learning يادگيري الكترونيكي يا بهره برده است. حذف محدوديت هاي مكان، زمان و سن يادگيرنده كه روزگاري دسترس ناپذير به نظر مي رسيدند، امروز ديگر محدوديت هاي بزرگي به نظرنمي رسند. ازطرفي بايد توجه داشت كه به وجود آمدن نيازهاي گسترده و جديد درميان جوامع با ادامه استفاده ازروشهاي سنتي نظام آموزشي قابل تامين نيست. يادگيري مبتني بررايانه، يادگيري مبتني برفناوري اطلاعاتي، كلاس مجازي، كتابخانه هاي مجازي و غيره راه را براي پيدايي شيوه هاي نوين آموزش، هموار ساخته اند. (فتوره چی، 1383)

آموزش الکترونیکی چیست؟

اصطلاح یادگیری الکترونیکی برای اولین بار توسط کراس وضع شد و به انواع آموزش هایی اشاره دارد که از فناوری های اینترنت و اینترانت برای یادگیری استفاده می کند.( آتشک،1386، 156-135) آموزش الکترونیکی، در برگیرنده هر نوع آموزشی است که توسط ارتباطات الکترونیکی و کاربرد بر خط آخرین فناوری های ارتباطاتی و اطلاعاتی روز مانند: کلاس های الکترونیکی، CDهای آموزشی، تابلو های الکترونیکی، وب کنفرانس ها، فناوری موبایل و مانند آنها انجام می شود. رشد سریع اینترنت و فناوری های مبتنب بر وب انواع جدیدی از شیوه های آموزشی مانند: آموزش از راه دور، آموزش مبتنی بر کار، آموزش بر اساس نیاز، و آموزش در زمان نیاز را ایجاد کرده است.(کاردان و ستود،1386، 3)

اهداف آموزش الکترونیکی

1.      برگزاري صحيح و مديريتي مراحل آموزش؛

2.      بررسي و كنترل كمّي و كيفي دوره ها؛

3.      صرف هجويي در زمان و هزينه؛

4.      برداشتن محدوديت زماني و مكاني؛

5.      به اشتراك گذاشتن داده ها؛

6.       استفاده ي مجدد از محتواي آموزش. (کاوسی، 1388، 53)

ویژگی های آموزش الکترونیکی

1.      شامل محتوایی متناسب با اهداف آموزشی است.

2.      جهت تسهیل یادگیری از روشهای مختلف آموزشی نظیر مثال ها و تمرین استفاده می کند.

3.      برای انتقال محتوا و روش ها، عناصر رسانه ای نظیر تصاویر و واژه ها را به کار می کیرد.

4.      می تواند توسط مربی آموزش داده شود یا برای مطالعات خودآموز فردی طراحی گردد.

5.      بر مبنای اطلاعات و مهارت های جدید که با اهداف یادگیری فردی ارتباط دارد؛ تشکیل شده و یا عملکرد سازمانی را بهبود بخشد.

مزایای آموزش الکترونیکی

1.      نداشتن محدوديت مكاني و زماني؛

2.      محدود نبودن ظرفيت پذيرش؛

3.      در نظر گرفتن استعدادهاي فردي؛

4.      گسترش فرهنگ يادگيري مستقل؛

5.      استفاده از مدرسان مجرب در حوزه هاي گسترده تر؛

6.       انعطاف پذيري در اصلاح و تغيير محتوا؛

7.      افزايش سرعت آموزش.( کاوسی،1388،54)

 

چرا از آموزش الکترونیکی استفاده می کنیم؟

ویژگی های بارز آموزش الکترونیکی باعث توجه بسیار به این روش آموزشی شده است. افزایش جمعیت فراگیران و کمبود منابع، آموزش الکترونیکی را به صورت یک رسانه کم هزینه برای موسسه های آموزشی در آورده است. از دیگر امتیاز های این شیوه آموزشی فراهم کردن موقعیت های یادگیری هر زمان و هرکجا است. نظام ارائه آموزشی با فرارسانه ها و یادگیری مستقل و خود هدایت شده همراه با ابزار ارتباطی و مشارکتی آموزش رسمی را دگرگون کرده است. (رستگارپور و قاسمی و باقری، 4)

علت ایجاد دوره های الکترونیکی، کمک به یادگیرنده جهت رسیدن به اهداف یادگیری شخصی یا سازمانی است. یادگیری الکترونیکی تنها رسانه ای جهت انتقال پیام نمی باشد بلکه روشی آموزشی است که منجر به یادگیری می شود. حال اگر بعد از بوجود آمدن آموزش براساس رایانه، روش های آموزشی مانند قبل باقی می ماند و تغییر نمی یافت، هرچند یادگیری ممکن بود به وقوع بپیوندد اما عملا تفاوتی در چگونگی یادگیری وجود نداشت. پس وقتی در یک دوره آموزشی از روش های موثری استفاده می شود، یادگیری بیشتری صورت خواهد پذیرفت؛ مهم نیست که برای این فرایند از چه نوع رسانه ای استفاده شده باشد. (احمد مخبری،1378، 3-2)

اگر رسانه وسیله انتقال محتوا است، پس رسانه های گوناگون با فرض اینکه بتوانند محتوا محتوا را به طور کامل از فرستنده به گیرنده منتقل کنند با هم فرقی ندارند.( فردانش،1382)

آموزش های رسمی

قبل از وارد شدن به مبحث آموزشهای رسمی ، برتعاریف زیر که مبین نکات حائز اهمیتی است،تاکید نماییم .

1ـ برنامه ریزی آموزشی:

برنامه ریزی فرایند اتخاذ مجموعه ای از تصمیمات جهت انجام اقدامات مربوط به امورآموزشی در آینده است. برنامه ریزی به مفهوم جدید آن برای اولین بار در سال 1923 م در اتحاد جماهیر شوروی سابق، مورد استفاده قرار گرفت و عملا مفهوم جدید برنامه ریزی آموزشی در سطح بین المللی در دهه1340 هجری شمسی ( 1960 م ) در رابطه با ضرورت رشد اقتصادی مطرح شد و بتدریج گسترش یافت ( سیف، 1370، 12)

2- تقسیم‌بندی علوم:

ماکس شلر دانشهای بشری را به پنج رتبه بشرح ذیل تقسیم می نمایید

1 ـ اسطوره و افسانه ( دانش مستتر در زبان مردم عامی )

2 ـ الهیات ( ما ورا الطبیعه )

3 ـ دانش فلسفی ( متا فیزیکی)

4 ـ د ا نش عینی(ریاضیات و علوم طبیعی)

5 ـ دانش فنی ( مهارت ها ی شغل ) ( جارویس،پیتر، 6)

با توجه به دیدگاه پیتر جارویس مولف کتا ب «آموزش بزرگسالان و آموزش مداوم»که معتقد است هرچه دانش جدید پیشرفت می‌کند، دا نش عامه بی ‌اعتبارتر می‌شود».، در نتیجه بشر برای ادامه حیات ناچار به یادگیری دانش جدید میباشد. از اینرو این مهم بردوش متولیان آموزشی است که هم پا با روند رشد علوم و دانش درسطح جهان گام بردارند درنتیجه طبق تعاریف« هرنوع اقدامات متوالی و برنامه‌ریزی شده که نگرش انسا نی داشته و هدف آن یادگیری و فهم فرا گیران باشد »، آموزشهای رسمی یکی از شیوه های فراگیرا وآموزش و پرورش معروفترین متولی و مصداق عینی این تعریف می‌باشد. لذا قبل از پرداختن به ویژگیها و مخاطبین آموزش های رسمی، بهتراست تعریف کوتاهی ازاین نهاد داشته باشیم.

آموزش و پرورش : ساختار بسیار مشخص ، متوالی و مبتنی بر سال یا نیمسال ، سلسله مرا تبی که به آن نظام آموزش و پرورش می گویند که از دبستان آغاز شده تا دانشگاه ادامه دارد. (جارویس ،پیتر، 21)

حال باید دید کارکرد این نظام آموزشی چگونه است ؟

در پاسخ باید گفت نظام آموزشی ، با دریافت یک مجموعه درون داد ( دانش آموزان و معلم ) طی فرایندی خاص ( بهرمندی از تخته سیاه ( امروزه وایت بورد ) ، روش تدریس و زمان معین ) در جهت یک هدف مشخص (آموزش و فراگیری) یا برون داد مورد نظر ، دست می یابد.

اهداف آموزش رسمی:

بر اساس یافته های یونسکو اهداف آموزشی های رسمی که تلفیقی از آموزشهای رسمی در چارچوب آموزش و پرورش وآموزشهای پیشرفته درچارچوب آموزش عالی می باشد، بشرح ذیل ترسیم می گردد:

1. فراهم ساختن ابزار تفکر و عمل برای کودک و نوجوان متناسب با سن او به گونه ای که بتواند به عنوان انسان و شهروند ، شکوفا شده و زندگی نماید.

2. ا نتقال میراث فرهنگی و فراهم ساختن امکانات لازم جهت غنای فرهنگی

3. تربیت انسانهای آزاد ، آگاه و مسئول که خود و دیگران را محترم بشمارند.

4. تربیت متخصصین طراز اول

5. اشاعه فرهنگ علمی وادبی وارزش های فرهنگی جامعه» ( یونسکو، ص 121)

حال باید دید کارکرد این نظام آموزشی چگونه است ؟

در پاسخ باید گفت نظام آموزشی ، با دریافت یک مجموعه درون داد ( دانش آموزان و معلم ) طی فرایندی خاص ( بهرمندی از تخته سیاه ( امروزه وایت بورد ) ، (روش تدریس و زمان معین ) در جهت یک هدف مشخص (آموزش و فراگیری) یا برون داد مورد نظر ، دست می یابد.

 ویژگی های آموزش های رسمی:

1- آ موزش های رسمی بلند‌مدت است ومعمولا برای فراگیران اهداف کلان را مد نظردارد.

2- آموزش های رسمی دارای سلسله مراتب است ، یعنی از مقطع دبستان آغاز وبه مقاطع بالاتر درآموزش عالی منتهی می گردد

3- آموزش های رسمی علاوه بر افزایش دانش وایجاد مهارت فراگیران بر شخصیت سازی و ایجاد الگوهای رفتاری درآنان نیز می‌نماید.

روش های آموزشی:

روش های آموزش در چارچوب آ موزشهای رسمی شامل :

1ـ روش های معلم محور

2ـ روش های گروهی شاگرد محور

3 ـ روش های انفرادی شاگرد محور

مخاطبان آموزش های رسمی :

مخاطبین آموزشهای رسمی ( آموزش وپرورش و آموزش عالی) را گروه سنی کودکان ، نوجوانان و جوانان در برمی گیرد. ویژگی های مخاطبین آموزش  های رسمی :

- آموزش برای ایشان شغل اصلی محسوب می‌گردد.

- فراگیران درهریک از مقاطع آموزشهای رسمی ( ابتدائی ، راهنمائی ، دبیرستان ، دانشگاه) در یک گروه سنی قرار دارند.

- آموزش در نظام آموزش های رسمی برای فراگیران به غیر از مقطع دانشگاه درسایر مقاطع جنبه اجباری دارد.

- فراگیران به علت سن کم وجوانی درمقایسه با بزرگسالان از قدرت فکری وقدرت جسمی بالاتری برخوردار هستند پس در حین آموزش کمتر دچارخستگی می گردند. ( جارویس ،پیتر، 127-151)

تفاو ت هاي آموزش الكترونيكي و آموزش سنتي

در سيستم هاي سنتي آموزش، معلم در ارائه ي محتواي درسي نقش محوري دارد (معلم محور)، در حالي كه در آموزش الكترونيكي، برخلاف آموزش سنتي، محوريت بر خودآموزي دانش آموز استوار است (دانش آموز محور). در آموزش سنتي نگرش عمده به آموزش ها و مهارت هاي فردي است در حالي كه در آموزش الكترونيكي نگرش بر توسعه ي مهار ت هاي اجتماعي افراد است. آموزش سنتي روحيه ي رقابت را در دانش آموزان ايجاد مي كند و گاه اين روحيه تبديل به روحيه حسادت مي شود، كه پيامدهاي اجتماعي خاص خود را دارد. در حالي كه در آموزش الكترونيكي با توجه به بستر و محيط تعامل مي توان به سادگي روحيه ي مشاركت و كار گروهي را در دانش آموزان ايجاد كرد، كه عامل آن وجود يك منبع عظيم پژوهشي (اينترنت) است كه به سادگي در اختيار دانش آموزان قرار مي گيرد و امكان انجام هرگونه كار پژوهشي به صورت گروهي را براي آن ها فراهم مي كند. به دليل دسترسي به اينترنت، محتواي درسي نيز داراي انعطاف زيادي است و معلمان مي توانند به راحتي با استفاده از اين منبع مطالب درسي خود را به روز كنند، در حال يكه در آموزش سنتي منابع محدود و در حد چند كتاب است كه تجديد و بازنگري در محتواي آن ها شايد سال ها طول بكشد. نكته ي ديگر در آموزش الكترونيكي استفاده از ابزارهاي مولتي مديا و شبيه ساز در فرآيند آموزش است كه به دانش آموز اجازه مي دهد تا واقعيتي مجازي از آن چه را كه قرار است بياموزد لمس كند. حال آن كه ما در آموزش سنتي فقط با چند صفحه عكس يا متن و در نهايت طي يك يا دو جلسه ي آزمايشگاهي مي توانيم به آموزش بپردازيم. با توجه به نوع فناوري اي كه استفاده مي شود نوع نگرش به كلاس و معلم نيز، كه ستون هاي اصلي آموزش اند، تغيير خواهد كرد. اگر در گذشته كلاس هاي درسي به صورت يك سخنراني توسط معلم يا در بهترين حالت به صورت سؤال و جواب برگزار مي شد، اكنون كلاس درس مجازي محيطي كاملاً تعاملي ميان دانش آموزان است، كه معلم در اين محيط به يك ناظر و توليدكننده ي طوفان ذهني در مغز مخاطبان خود تبديل شده است و ديگر مدرسِ يك مطلب خاص نيست بلكه راهنماي خودآموزي دانش آموزان است. در كلاس درس سنتي اگر از لحاظ مكان، زمان و هزينه محدوديت برگزاري داشته باشيم در كلاس مجازي چنين محدوديتي نداريم. دفعات برگزاري كلاس براي يك يا چند نفر نه هزينه بر است و نه به مكان اختصاصي نياز دارد و نه زمان ويژه اي را مي طلبد. بنابراين ، دانش آموز تا زماني كه مطلب را كاملاً فرا نگرفته است مي تواند جلسه ي آموزشي آن را تكرار و مرور كند. (کاوسی، 1388، 52)

نتیجه گیری:

در پايان بايد توجه داشت آموزش الکترونيکي و تعامل آن با آموزش سنتي ، مقوله ايست که مي بايست بيش از پيش به آن توجه نمود. هر روزه در کلان شهر هايي مانند تهران هزينه هاي هنگفتي بابت رفت و آمد شهري دانش جويان و دانش آموزان، آلودگي محيطي و صوتي ، مخارج تحصيل و ... پرداخت مي گردد . همچنين اثرات مخرب مهاجرت بين شهري و بين المللي را نبايد از ذهن دور داشت . دولت مي بايست با فراهم کردن زير ساخت هاي مناسبي چون : خطوط اينترنت پر سرعت ،ارائه خدمات سخت افزاري و نرم افزاري مناسب و ارزان ، حمايت از افرادي که موسسين اين گونه پروژه هاي علمي هستند و تبليغ آموزش الکترونيکي در بين مردم بستر مناسبي را براي رشد و ارتقاء سطح علمي کشور با استفاده از امکانات روزبه وجود آورد.

 منابع

1.      احمدی مخبری،مونا .(1378). تاثیر ارائه مطالب کلامی به صورت محاوره ای از طریق چندرسانه ای های آموزشی بر یادگیری یاددهی و انگیزش پیشرفت دانش آموزان پایه دوم.پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.

2.    آتشک،محمد.(1386).مبانی نظری و کاربردی یادگیری الکترونیکی. فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی، دوره سیزدهم،(بهار 1386)، ص156-135.

3.   جارویس، پیتر. ( 1381) آموزش بزرگسالان و آموزش مداوم، ترجمه دکتر غلامعلی سرمد. تهران: انتشارات سمت

4.     رستگارپور، حسن و مریم قاسمی و علی باقری. کاربرد الگوهای طراحی آموزشی در آموزش از راه دور.

5.   سیف، علی اکبر.(1370).روانشناسی پرورشی. انتشارات آگاه، چاپ پنجم.

6.    فتوره چي، محمد مهدي.( 1383). از آموزش راه دور تا دانشگاه مجازي. از  مجموعه مقالات مركز اسلامي آموزش از راه دور.

7.   فردانش، هاشم،(1382) مبانی نظری تکنولوژی آموزشی، تهران، انتشارات سمت.

8.   کاردان، احمد و سیده مهدین ستود. رویکردی نو برای بهبود فرایند آموزش براساس تلفیق روش های مدیریت دانش در سیستم های آموزشی الکترونیکی.

9.    کاوسی، رضا.(1388). آموزشی الکترونیکی چاره ساز توسعه ی آموزشی. مجله رشد آموزش فنی و حرفه ای، شماره1،دوره پنجم، پاییز 1388،ص60-51.

10. گروه مشاورین یونسکو.(1382). فرایند برنامه ریزی آموزشی، ترجمه فریده مشایخ ، انتشارات مدرسه، چاپ سیزدهم .

---

دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تربیت معلم تهران[*]

تاریخچه کتابخانه وکتابداری پیش از اسلام و پس از اسلام و مقایسه آنها

مفهوم کتاب،کتابخانه،کتابداری

کتاب: مجموعه ای از لوحه های چوبی یا عاجی، یا مجموعه ای از ورقه های کاغذ، پوست آهو،یا ماده ای همانند آن، اعم ازدستنویس یا چاپی که با هم به نخ کشیده شده یا صحافی شده باشند، به طور معمول ورقه ها ی صحافی شده بسیار که حاوی مطالب است.(سلطانی ، 1365 ، 288)

                      اولیه

کتابخانه

                     امروزی

اولیه : در روزگاران گذشته، کتابخانه انبار کتاب بود و محلی برای نگهداری و حفاظت از آنها به شمار می رفت . کتابخانه ها از خود فعالیتی نداشتند و همانند موسساتی برای بایگانی و آرشیو به حساب می آمدند.(مختاری معمار، 1376 ، 7)

امروزی : مجموعه ای از مواد که برای ایجاد دسترسی فیزیکی، کتابشناختی و فکری برای گروهی معین سازماندهی شده و دارای کارکنانی است آموزش دیده برای ارائه خدمات و برنامه های مربوط به نیازهای اطلاعاتی گروه های مزبور.(مختاری معمار ، 1376 ، 8)

کتابداری : از ابتدا شکل گیری کتابخانه ها، اعم از کتابخانه های الواح گلی و طومار های پاپیروسی و کتاب های پوستی و سپس کتابخانه های مجموعه های نسخ خطی و چاپی و تا اواخر قرن نوزدهم، کتابدار حافظ ونگاهبان کتاب ها محسوب می شد هر چند از ابتدا اغلب افراد با نفوذ و صاحب منصب در این کتابخانه ها مشغول به کار بودند، هیچ گاه به آن به عنوان یک حرفه یا علم مثل حرفه و علم طبابت و کیمیاگری توجه نمی شد.

اما بعدها با توجه به حرکت های اجتماعی در زمینه های مختلف، کتابخانه و کتابداری نیز دچار تحول گشت و بتدریج راه خود را به منزله یک علم هموار کرد. به هر حال با اغماض از بحث و جدل هایی که بر سر علم یا فن و هنر بودن این رشته وجود دارد، می توان این تعریف را ارائه داد:

کتابداری دانشی است که کارکردهای ویژه گردآوری، سازماندهی و اشاعه دانش را با اعمال روشهای مدیریت برعهده دارد.(مزینانی ، 1379 ، 77-76)

 

کتابخانه ها در قرون باستان (قبل از میلاد مسیح تا 500 میلادی)

اولین تمدن های انسانی در دره های حاصلخیز بین النهرین یعنی در جلگه های حدفاصل دو رودخانه دجله و فرات که به آن سرزمین رافدین نیز می گویند شکل گرفت. (مزینانی ، 1379 ، 92)

 

کتابخانه های سومریان

از خرابه های شهرهای باستانی سومریان چنین برمی آید که سومریان در حدود 2700 سال پیش از میلاد کتابخانه های شخصی ، مذهبی و دولتی بر پا کرده بودند، مشهور است که کتابخانه « تلو» مجموعه ای متجاوز از 30000 لوحه گلین داشته است ، تمدن سومریان از 3500 سال پیش از میلاد پا گرفت و در عهد طلایی « اور » شکوفا شد .

 

مورخان سومری ثبت تاریخ جاری و باز سازی داستان گذشته شان را آغاز کردند . کهن ترین نظام نگارش شناخته شده « خط میخی » است و اعتبار سومری ها به سبب ابداع این خط و خدمت بزرگ آنها به بشریت است.

 

برای نوشتن از قلم فلزی و تیزی ( به شکل میخ ) استفاده می کردند و بر موادی چون گل نرم، عاج یا چوب می نوشتند. برای این منظور کاتبانی تربیت شده وجود داشتند و پس از نوشتن گل نرم را می پختند تا سخت شود قطعات گل پخته به صورت لوحه ، نخستین کتابهایی است که تا کنون کشف کرده اند . چون لوحه هایی ابزار ثبت اطلاعات تجاری ، آثار مذهبی شامل دعا ها ، مناسک، علائم جادویی، افسانه های مقدس و حکایات و روایات قومی و ملی بودند.

 

می بینیم که برای این لوحه ادبیات ، اندیشه های اجتماعی، سیاسی و فلسفی خود را حفظ کرده اند و در میان مواد حفاری شده از خرابه های شهرهای باستانی سومری لوحه هایی وجود دارد که قطعات ادبی هزاران سال کهنتر از ایلیاد در آنها نقش بسته است.

سومریان کهنترین ادبیات شناخته شده انسان را تدوین کردند.( موکهر جی،1375،81)

از تمامی متونی که بر گل یا مواد مناسب نگاشته است و تاکنون به دست آمده در میابییم که 95 در صد این متون به امر بازرگانی ، اداری و حقوقی ارتباط دارند .

فرهنگ سومری برای مدتی بیش از 1500 سال یعنی از نیمه هزاره چهارم تا آغاز هزاره دوم پیش از میلاد بر سرزمین« رافدین» سیطره داشت. در ازای این تاریخ ، نویسندگان سومری توانستند شمار بسیاری از متون را در مو ضوعات مختلف و در نسخه های متعدد به نگارش در آورند . برخی از افسانه های رایج مانند داستان « دلاور ناکام گیلگمشن » در نسخ های فراوان و روایت های گوناگون به جا مانده است .(استیپچویچ،1373،26) .

سومریان این گل نوشته ها را در معابد یا کاخهای سلطنتی یا مدارس حفظ می کردند.( استیپچویچ، 1373، 27)

در حقیقت سومریان نخستین کسانی بودند که این دستاوردها را به این هدف روشن یعنی حفظ آن برای نسلهای آینده ثبت کردند. به عبارت دیگر سومریا ن کسانی بودند که به کتاب نقشی اختصاص دادند که تا به امروز با آن در ارتباط است . بدین معنا که دستاوردهای فرهنگی و فناوری انسان را پاس دارد و پاسخگوی اهداف قانونی و آموزشی و دیگر نیازهای روزانه او باشد.( استیپچویچ ، 1373، 29).

کتابخانه بابلیان

پس از سومریان به تمدن بابلیان می رسیم . بابلیان نوشتن خط میخی و همه دانشهای ریاضی و ستاره شناسی و غیره را از سومریان آموختند . کتابخانه هایی در معابد و قصرها وجود داشتند و یکی از مهمترین و بهترین نمونه های آنها کتابخانه « بورسیپا » بود که یکی از شاخصترین کتابخانه های عصر باستان بود. از مهمترین آثار باقیمانده از تمدن بابلیان می توان « قانون حمورابی» را نام برد.آنان را دوستان کتابت می خواندند.( استیپچویچ ،1373،31-30)

کتابخانه آشوریان

پادشاهی آشوریان همزمان با فرمانروایی بابلیان بود و مشهور است که کتابداری به منزله یک پیشه به آن دوران باز می گردد.

در تاریخ کتابخانه برای نخستین بار در کتابخانه نینوا به فهرست برمی خوریم آشوربانیپال که از 668 تا 626پیش از میلاد زیست نخستین مفسر کار کتابداری در نظر گرفته می شود. آشوربانیپال رل باید به حق "کتابدار-پادشاه"باستانی تاریخ تمدن نامید. پس از مرگ آشوربانیپال، کتابخانه به حیات خود ادامه داد تا اینکه در سال 612 پیش از میلاد سلطان "میدی کیازاس" نینوا را تخریب کرد و بعد از آن شهر تجدید بنا شد. اگر سهم سومریان در تمدن بشر اختراع خط و نگارش و سهم بابلیان قانون بود،عطیه آشوریان به آیندگان کتابخانه سازماندهی شده به شمار می رود.(مزینانی ، 1379 ،95-94)

کتابخانه های مصر

تمدن مصر باستان همزمان با تمدن های سومریان، بابلیان و آشوریان و در انتهای بخش دیگر هلال حاصلخیز شکوفا شد. اما مصریان از نظر شکل کتاب و مواد نوشتنی با آنها تفاوت داشتند.ماده  نوشتنی آن ها پاپیروس بود و از قلم مو مانندی با استفاده از جوهر های مشکی و قرمز به منزله ی ابزارهای نگارش استفاده می کردند. کتابخانه های بی شماری از نوع شخصی، معبدی و بایگانی های دولتی داشت. طومارهای پاپیروسی دارای نشانه های شناسایی بود که دررف ها گذاشته و نگهداری می شد. می گویند کتابخانه های بزرگی در گیزه یا غزه و تبز یا تب وجود داشته که به رامسس دوم نسبت می دهند.(مزینانی،1379،97-96)

مصریان خود کتاب را چنان بزرگ می داشتند که گویی آن را می پرستیدند . برای مثال در یکی از متون دیدگاه ژرفی را پیرامون ارزش در سخن نگارش یافته می خوانیم :« انسان می میرد و جنازه او به خاک تبدیل می شود و همه همروزگاران او چهره در نقاب خاک می کشند و این کتاب است که یاد او را از زبانی به زبان دیگر انتقال می دهد . نگارش سودمند تر از یک خانه ساخته شده با یک صومعه در غرب یا از یک قلعه شکست ناپذیر یا یک بت در یک معبد است.»

طومارهای پاپیروس معمولا در کوزه دهان گشاد ( خم) گلی یا استوانه های فلزی دارای نشانه های شناسایی نگهداری میشد. قدیمی ترین کتاب مصری و مشهور ترین کتاب عالم به نام « پاپیروس پرس» که قبل از سال ۲۸۸۰ پیش از میلاد به نگارش در آمد ، اکنون در کتابخانه ملی پاریس نگهداری می شود.در پرتو آب و هوای بسیار مناسب مصر ، بسیاری از طومارهای پاپیروس بویژه در گورستانها و بقایای معابد و حتی در خانه های شخصی محفوظ مانده است. کتاب نگارش یافته به ورق پاپیروس در مصر شکل طومار داشت.

به نظر میرسد تنها نوشته هایی که به تعداد فراوان در مصر استنساخ می شد و به معرض فروش می آمد مرده نامه ها بود . مرده نامه عبارت بوده است از مجموعه هایی با متون مختلف که به سحر و جادو مربوط می شد و از آنها انتظار می رفته است که آسایش مدفون را در گور تامین نماید.

زیباترین نمونه های این مرده نامه ها به نقاشیهای رنگارنگی زینت یافته بود که مناظری از زندگی انسان مدفون شده را در گور نشان می داد . بسیاری اوقات گفته می شود که این مرده نامه ها کهن ترین نگاشته های مصور در جهان هستند . این مرده نامه ها از سوی کاهنان نوشته می شد. آنها در نسخه هایی که برای فروش در بازار فراهم می آوردند جایی را خالی می گذاشتند تا در آن نام شخص متوفا را بنویسد. نسبت مرده نامه به کل کتابها در مصر۹۵% بود. ( جهانتاب ،کتابخانه های آشوریان و مصریان ،10/7/1389،www.findfa.com/14152 )

 

کتابخانه های یونان

وجه مشخصه دوره فرهنگی یونان شکل رفیع و عالی ادبیات آن بود که به عنوان عصر کلاسیک با عصر طلایی تمدن یونان به آن اشاره شده است. دوره ظهور کتاب و کتابخانه در یونان به 2000 سال قبل از میلاد می رسد. در این دوره یونانیان برای نگارش از برگ و پوست درخت استفاده می کردند. در زمان یونان هلنیستی (از مرگ اسکندر ذر 323 قبل از میلاد تا غلبه رومیها) از پوست آهو و گوساله یعنی پارشمن استفاده می شد. آریستول اولین کسی بود که در یونان کتابخانه تاسیس کرد و میتوان آن را اولین کتابخانه به مفهوم نسبی آن در یونان قدیم دانست.  اما بزرگترین کتابخانه در تمدن یونان اسکندریه در مصر بود. دومین کتابخانه سراپیوم بود که در معبد سراپیس قرار داشت. کتابخانه های مهم یونان پرگاموم بود که به سبب حمایت از ادب و هنر مشهور گردید و تولید کتاب در سطح بسیار وسیعی انجام می گرفت. در مجموع در یونان قدیم کتابخانه ها به طور عمده از نوع خصوصی، سلطنتی و دولتی بودند. از ویژگی های فرهنگی یونانیان اختراع الفبا بود، در واقع فنیقیها حروف بی صدا را ارائه و سپس یونانی ها حروف صدادار را به آن اضافه کردند بنابراین یونانی ها با تکامل نظام الفبایی فنیقیها در واقع اولین قومی بودند که الفبا به معنای واقعی را ابداع کردند. تمامی نظام های الفبایی کنونی اروپا از الفبای یونانی مشتق شده اند. ی.نانی ها در ادبیات نیز شکل رفیع و عالی داشتند که به عنوان عصر کلاسیک یا عصر طلایی تمدن به آن اشاره شده است. آثار ادبی سوفوکل، پوریپید، هرودت و فلسفه ی سقراط به این تعلق دارند.(مزینانی،1379،99-97)

کتابخانه اسکندریه

شاید بتوان بزرگترین دستاورد تاریخی کتابخانه دوران باستان را تاسیس کتابخانه اسکندریه مصر دانست . میان کتابخانه ها ی نینوا و اسکندریه شباهتهای قابل ملاحضه ای وجود دارد ، هر دو نهادهایی با ویژگی جهانی بودند که شاهزادگان حاکم آنها را بنیاد نهادند هر چند اختلافات زیادی میان مواد نوشتنی و شکل کتاب آنها به چشم می خورد . در نینوا لوحه های گلی و در اسکندریه طومارهای پاپیروس وجود داشت و چهار قرن میان بر پایی آنها فاصله بود .

سابقه تشکیل کتابخانه اسکندریه به زمانی بر می گردد که اسکندر بر مصر تسلط یافت و دستور داد تا در کنار رود نیل شهری بزرگ به نام اسکندریه ایجاد کنند ، به دلیل علاقه فراوان وی به کتاب و هنر، بسیاری از عالمان و دانشمندان در آنجا جمع شدند . پس از مرگ اسکندر بطلمیوس اول جانشین وی شد و دستور داد تا بزرگترین کتابخانه آن زمان در اسکندریه ساخته شود در آنجا دو کتابخانه به وجود آمد اولی در ناحیه ای به نام« موزه» که حدود200 هزار طومار پاپیروس داشت به عنوان بخش اساسی آکادمی دانشمندان و با حمایت بطلمیوس اول ساخته شد. مشهور است که هر کشتی ای که در بندر اسکندریه لنگر می انداخت کتابهای داخل آن را به کتابخانه برده و پس از استنساخ از روی آن به داخل گشتی بر گردانده می شد. در هنگام حمله و تسلط رومیها ، این کتابخانه حدود 700 هزار طومار پاپیروس داشت که از سراسر جهان گردآوری وبه زبانهای مصری ، لاتین و دیگر زبانها نوشته شده بودند- دومین کتابخانه در اسکندریه در ناحیه« سراپیوم » که بطلمیوس سوم آن را ایجاد کرده بود در معبد« سراپیس» قرار داشت که در حدود100 هزار طومار پاپیروس داشت.( مزینانی، ،1379،98) .

از زمان سقوط اسکندریه تا کنون از نظر اندازه چنین مجموعه ای حتی در فرهنگ غربی یا در دوره فرهنگی هم تکرار نشده است . کتابخانه های اسکندریه نظر مردان مشهور تاریخ را به خود جلب نمودند . در میان کتابداران آن می توان از« دمتریوس، زنودوتوس، اراتوستن، آپولونیوس، کالیما خوس» و بلند مرتبگان دیگر را نام برد.

روشن است که کتابداران اسکندریه دانشوران بزرگی بودند و کتابداری کار فرعی آنها به شمار می آمد . آنها به گرد آوری کتابها و منابع اصیل می پرداختند ، آنها را فهرست نویسی می کردند و به تهیه « کتابشناسی ها» دست می زدند. همچنین ویرایش کتابها ، ترجمه آنها، نوشتن ادبیات و آثار خود و سرپرستی مرکز کتابت را نیز بر عهده داشتند . به قولی در تاریخ کتابداری زمانی بود که کتابداران از بیشترین حرمت و احترام بر خوردار بودند . افرادی بسیار مقتدر و متولیان آموزش به شمار می آمدند. برای مشاهده اوج این دوران باید به عزت اسکندریه باستان اندیشید.( موکهرجی ،1375،84) .

یکی از قدیممیترین گزارشهای مدون درباره خط مشی کتابخانه ها مربوط به کتابخانه اسکندریه، بزرگترین کتابخانه روزگار باستان، است.(تامپسون،1366،9)

کتابخانه موزه را 47 سال قبل از میلاد مسیح « ژولیوس سزار» رومی به آتش کشید. کتابخانه سراپیوم نیز تحت سلطه « تئو دوسیوس کبیر» 395 سال بعد از میلاد که بسیاری از معابد بت پرستان را ریشه کن کرد از بین رفت. به هر حال آنچه از کتابخانه های اسکندریه باقی مانده بود پس از فتح مصر به وسیله مسلمانان به طور کلی ازبین رفت.( مزینانی،1379، 99) .

کتابخانه های روم

تحقیقات اخیر نشان می دهد که فرهنگ امپراطوری روم تنها تداوم و انکشاف پیشتر فرهنگ یونان بود. رومیها مانند یونانیها برای نوشتن از پاپیروس،پوست آهو و گوساله و نظیر آن استفاده می کردند.بنابر"زندگی مردان نامی پلوتارک"کتابخانه لوکولوس مشهورترین کتابخانه آن دوران بود.(موکهرجی،1375،87)

کتابخانه های عمومی در زمان امپراطوری روم باستان تاسیس شد. ژولیوس سزار تاسیس این گونه کتابخانه را در پایتخت امپراطوری خود تصویب کرده بود، گرچه خود او پیش از آنکه این طرح اجرا شود در گذشت. اما در سال 39 ق.م. نخستین کتابخانه توسط آسی نیوس پولیون در معبد حریه ساخته شد. در عهد امپراطور آگوستوس در روم دو کتابخانه بزرگ دیگر تاسیس شد: کتابخانه پالاتین در سال 28ق.م. وکتابخانه اکتاوین منسوب به اکتاوی خواهر امپراطور در میدان الهه مارس ساخته شد. کتابخانه پالاتین در 190 و اکتاوین در سال 80 از میان رفت. امپراطور آگوستوس در سالخوردگی جلسات ستاد را در پالاتین تشکیل می داد.(راسخ نیا، 1380 ،46)

کتابخانه رسمی ایبله

کتابخانه ایبله کهنترین کتابخانه ای است که تاکنون در خاورمیانه کشف شده است. این کتابخانه در تل مردیخ، در 55 کیلومتری جنوب غربی شهر حلب در سوریه است.در سالهای 1964 و 1974 کارشناسان دانشگاه رم بقایای کاخ بزرگ سلطنتی که دربردارنده بخش خاص کتاب بود کشف کردند و از آن محل هفده هزار گل نوشته که به خط میخی و زبان محلی ایبلی نگارش یافته بود خارج کردند.

این کاخ در 2550 سال قبل از میلاد در نتیجه حریقی،در جریان حمله سلطان آکادی نارام سین از بین رفت و دیگر بازسازی نشد. دانشمندان عناصر کافی برای ترسیم دوباره کاخ سلطنتی را تقریبا بدست آوردند.در آن کاخ اطاقی یافتند با مساحت 12 متر و آثاری از کنده های چوبی قفسه ها که سنگ نوشته های سنگینی به آن نهاده می شد همچنان باقی بود. جعبه ها به صورت افقی و پر از گل نوشته های سنگینی که بدان تکیه داشتند به چشم می خورد.از این گل نوشته ها حدود هزار قفسه  خوانده شده است.بخش بیشتر گل نوشته ها حاوی متون اداری، قانونی و حکومتی است. معاهده های بازرگانی، دفاتر ثبت نامه های تاریخی، سرودها، آثار ادبی، لغتنامه های ایبلی وسومری. این لوح های گلین بر حسب موضوع سازماندهی شده است.(راسخ نیا، 1380، 17-18)

کتابخانه های هند باستان

با شکل گیری نیازهای آموزشی در دانشگاه های هند کتابخانه به وجود آمد که میتوان کتابخانه های دانشگاه نالاندا و تاکسیلا را نام برد.شکل مواد در کتابخانه دانشگاه نالاندا نسخ خطی بر برگ های خرما بود که در روپوشی پارچه ای و ضخیم و در رف های سنگی یا آجری نگهداری می کردند.(مزینانی،1379،101)

 

کتابخانه های چین باستان

کهن ترین کتابخانه به دوران امپراطوری سلسله "چو" باز می گردد که کتابداران آن، "لائوتسه" فیلسوف مشهور سده هفتم قبل از میلاد بوده است. افرادی را به کتابخانه های شخصی و معابد گسیل می دادند تا پس از نسخه برداری یک نسخه از آن را در کتابخانه های مرکزی امپراطور قرار دهند که این امر نشان میدهد که کتابخانه مرکزی بزرگی در قصر امپراطور وجود داشته است. (مزینانی،1379،102)

کتابخانه های کهن اسلام

نخستین کتابخانه ها در جهان اسلام در مساجد پدید آمدند، زیرا مساجد گذشته از ان که مکانی مقدس برای عبادت بودند، برای آموزش و ایجاد حلقه های درسی و بحث نیز محل مناسبی تلقی می شدند.(رجبی،1381،26) و چندان فراوان بودند که به سختی می توان مسجد یا بنیاد علمی ای فاقد کتابخانه پیدا کرد. بدین سان گروه های مختلفی از گونه گون لایه های اجتماعی از این فراهم شده بهره می گرفتند.(فرشاد،1365،61) این سنت از زمان پیامبر اسلام(ص) جاري بود. پس از آغاز جریان تالیف و تصنیف در جهان اسلام ،مولفان مسلمان آثار خود را براي استفاده عموم،وقف مساجد میکردند. بدین ترتیب در مساجد، گذشته از قرآن که به وفور در دسترس همگان قرارداشت، کتابهاي حدیث، تفسیر، سیره، فقه ، و کلام که مورد استفاده طلاب بود نیز نگهداري میشد.(رجبی، 1381 ، 26 ) و نیز"کمتر مدرسهاي در عراق، خراسان و سوریه و مصر پیدامی شد که کتابخانه نداشته باشد. به سختی میتوان تک مدرسهاي بیمجموعه کتابخانه یافت. ارزش آن کتابخانه به توانمندي مالی خود مدرسه بستگی داشت".(فرشاد، 1365 ، 62) در مقایسه با بسیاري از مراکز فرهنگی جهان اسلام، بغداد نه یک شهر قدیمی بل شهر نو بنیادي است که در سده هشتم میلادي ساخته شد. مسلمانان، خود، بغداد را در مرکز قلمرو پهناور خویش، و دقیقا در کرانه فرات که محل تقاطع راههاي بازرگانی بود و اقیانوس هند را به دریاي مدیترانه پیوند میداد، بنا کردند. به دلیل سیاست حکیمانه خاندان عباسی و موقعیت مناسب جغرافیایی بغداد، این شهر سریعاً به صورت مهمترین مرکز سیاسی و فرهنگی جهان اسلام و پرجمعیت ترین شهر جهان حدود یک و نیم میلیون نفر) در آمد. از آغاز سده نهم میلادي تا سقوط بغداد به دست مغولها در سال 1258 م، تولید کتاب در این شهر به گونه اي بی مانند در آن زمان رشد کرد.(لوبون، ،1358 ،ج 3، 504) خلفا شخصاً به کتاب شور و علاقه نشان میدادند و بدان اهتمام میورزیدند؛ چه دانشمندان را به فراگیري علوم و نویسندگان را به نوشتن کتاب تشویق میکردند.آنان همچنین به گردآوري، ترجمه وبررسی آثار نویسندگان کهن یونان بشدت تشویق مینمودند. این چنین بود که شمار فراوانی از نسخه برداران، مترجمان، صحافان، کتاب آرایان و دانشوران در تولید کتاب و ترجمه و نشر متون گوناگون مشارکت ورزیدند. کوشش هاي اینان در راه گردآوري کتابهاي نویسندگان کلاسیک یونان جایگاه مهمی دارد؛ زیرا به برکت ترجمه هاي سوري و دیگر ترجمه ها که در پایان عصر کهن و آغاز عصر میانه انجام پذیرفت، شمار زیادي از این کتابها به دست ما رسید. بغداد تنها آثار نویسندگان باستانی یونانی را فراهم نمی آورد، بلکه نوشته هاي نویسندگان کشورهاي مجاور، مانند هند و سایر جاها، نیز به این شهر می رسید.در چنین شرایطی طبیعی بود که خیلی زود ابتدا کتابخانه هاي شخصی و سپس کتابخانه هاي کاخها، خلفا، خاندان وزرا و دانشمندان که از خلفا تقلید میکردند، پا به عرصه وجود گذارند. افزون بر این، در مسجدهاي جامع و مدارس دینی نیز کتابخانه ها روز به روز فزونی گرفتند.  (استیپچویچ، 1373،278-277)

اما نخستین حرکت جدي براي ایجاد کتابخانه در جهان اسلام را باید به مأمون عباسی نسبت داد بیت الحکمه را هارون الرشید وبه گفته ای مأمون در بغداد و به تقلید از جندی شاپور برپا ساخت.در این مرکز مهم فرهنگی کتابهاي فلسفی و علمی به عربی ترجمه میشد. بیت الحکمه، کتابخانه اي وسیع و مهم نیز داشت که کتابهاي فراوانی از زبانهاي سریانی، رومی، پهلوي، و هندي در آن یافت میشد.( زرینکوب ،1363،437) رصدخانه هاي بغداد و دمشق نیزظاهرا به همین بیت الحکمه تعلق داشتند. در این رصدخانه ها منجمان به تألیف زیج هاي جدید و تصحیح زیج هاي کهن مشغول بودند.(رجبی، 1381،25( در سده هاي دوم و سوم هجري قمري،در سرتاسر جهان اسلام 34 بیمارستان مجهز وجود داشت که هر کدام در یکی از شهرهاي بزرگ قرارداشت و برخی نیز مجهز به کتابخانه بودند.(زیباکلام،1373،226) پس از مأمون و با شروع سختگیري هاي متوکل، از رونق بیت الحکمه و کتابخانه آن کاسته شد.(زرین کوب، 437 ،1363)

همچون کتابخانه اسکندریه و دیگر کتابخانههاي قدیمی، در کتابخانههاي بزرگ بغداد نیز دانشمندان و افراد تحصیل کرده گرد می آمدند و در موضوعات مختلف علمی مباحثه و به متون ادبی گوش فرا می دادند. در بغداد همچنین، براي اداره این کتابخانه ها افراد تحصیلکرده برخوردار از موقعیت بالاي اجتماعی تعیین میشدند.(استیپچویچ، 1373،278)

در جهان اسلام تنها بغداد نبود که کتابخانه داشت، بلکه در شهرهایی چون سمرقند، حلب، موصل، دمشق و ... نیز کتابخانه هاي بزرگ و فراوانی به وجود آمدند. نویسندگان مسلمان اطلاعات زیادي از این کتابخانه ها براي ما بر جاي گذاشته اند؛ مثلا طبیب و فیلسوف معروف، ابن سینا زندگینامه خود کتابخانه خاندان سامانی در بخارا را وصف می کند.(استیپچویچ،1373،280) با همه این احوال،کتابخانه هایی که در مصر دایر شدند از کلیه کتابخانه هاي جهان اسلام عظیم تر و با اهمیت تر بودند. درقاهره فاطمیان در زمینه پیشرفت فرهنگی همان نقش مثبتی را ایفا کردند که عباسیان در بغداد. پیش از به قدرت رسیدن خاندان فاطمی در مصر، مسلمانان توجهی به نگارش و کتاب و کتابخانه نشان نمی دادند. در سالهاي بعد این افسانه شکل گرفت که مسلمانان، هنگام فتح اسکندریهدر سال 642 م، بقایاي کتابخانه معروف آن را سوزاندند. بر پایه این افسانه حمام هاي اسکندریه مدت چهار ماه سوخت مایه خود را از کتابهاي این کتابخانه تأمین می کردند، اما امروز در این که مسلمانان بقایاي اسکندریه را سوزانده اند بحق شک و تردید میشود.(استیپچویچ،1373،281)

مسلمانان، به دنبال فتح ایران در سال 637 م، با کتابهاي فراوان و شمار زیادي دانشمند و شاعر و افراد تأثیر پذیرفته از فرهنگ باستان و از همه مهم تر با تشکیلات آماده فعالیت نظام مند علمی وفرهنگی)کتابخانه ها، مراکز اسناد وآکادمی ها( روبرو شدند، این خود موجب گشت که دستاوردهاي آن روزگار فرهنگ ایرانی را که در بسیاري از زمینه ها عقب مانده بود، به آسانی بپذیرد و از همانجا آن را پیش برند. (میلانی، 1378 ، 14)

کتاب در اسلام

 کتاب در اسلام، اما خود داستان دیگري دارد:  آغاز پیام وحیانی با فرمانِ خواندن، سوگند خوردن به قلمکه نمادي است براي نوشتن ،فراخوانِ مکرر به تعلیم و تعلم، پافشاري بر کتابت، رویکرد گسترده پیروان آیین اسلام به فراگیري خواندن و نوشتن، همه و همه نمودهایی از این گذشته درخشان و تابان است. به اینها باید مصحف نویسی را نیز افزود که خود فصلی است پردامنه و در خور پژوهشی مستقل؛ اهتمام ویژه مسلمانان به قرآن، آنان را واداشته است تا ظریف ترین و دقیق ترین آرایه ها را در نگارش و تزیین این کتاب آسمانی به کار گیرند، و افزون بر خلق هزاران نسخه بسیار نفیس، نقطه عطفی را در تاریخ کتاب آرایی رقم زنند و فنون نسخه نویسی و نسخه آرایی را به دیگران بیاموزند.(استیپچویچ،1373،16) گردآورندگان خصوصی بزرگترین انگیزه و عامل براي تولید کتاب بودند، هر چند کتابخانه هاي سلطنتیو بعدها کتابخانه هاي کالج ها نیز تقاضاي زیادي را مطرح کردند. بسیاري از دانشمندان معتقد به اصالت انسان، استادان صرف و نحو، فرهنگ و لغتنامه نویسان، زبان شناسان، مورخین، شرح حال نویسان، و روحانیون مسلمان صاحب کتابخانه هاي بزرگ و استثنایی بودند که فوق العاده باارزش بودند. شاید بزرگترین کتابخانه خصوصی از آن صاحب بن عباد وزیر دو نفر از سلاطین سلجوقی بود.(کیلگاور،1383، 93) بی تردید قرآن و تعالیم پیامبر(ص) مهمترین عامل توجه مسلمین به کسب علم و دانش بود. نخستین آیه اي که بر پیامبر نازل شد نیز تأکید بر همین امر داشت:"بخوان به نام پروردگارت". اگر قرآن را به دقت بخوانیم برتري انسان نسبت به سایر مخلوقات را در علم و دانش او میداند. قرآن عامل بسیار موثري در بالا بردن فکر و اندیشه مسلمانان بود و ایشان را به تفکر و تحقیق سوق میداد."قرآن، پس از جلب نفوس به فلسفه خلقت و پیریزي شالوده ایمان و زیربناي اصلاحات، افکار را براي هر چه بهتر و بیشتر اندیشیدن و آموختن بسیج کرد، پیدرپی مردم را به تفکر و تعقل ترغیب کرد و جهل و بی خبري را نکوهش نمود و مردم نادان و بیفکر را کر و کور و لال و در ردیف چهارپایان به شمار آورد. در سراسر قرآن کلماتی از ماده علم و حکمت، معرفت، بصیرت، شعور، فکر، فهم، عقل، تدبر، و استنباط، با اسلوبی مؤثر و مؤکد، بسیار آمده است. این بیانات موجب افزایش ارزش علم و تفکر در نزد عموم و در نتیجه جامعه نیز به سوي دانش و اندیشه سوق یافت. در کلام نبوي و ائمه نیز مطالب بسیاري در مورد آموختن علم و دانش وجود دارد. در دوران شکوفایی عظیم تولید کتاب در جهان اسلام؛ یعنی زمانی که چندگانگی مراکز فرهنگی اسلامی مشکلات جدي پیرامون پخش اطلاعات مربوط به دستاوردهاي علمی مطرح می کرد و اطلاعاتی که در دربار خلیفه یا مدارس شنیده می شد دیگر کافی نبود، نیاز به تهیه کتابهاي مرجع پیدا شد. لازم بود عناوین شمار انبوه کتابهایی که یا خود مسلمانان نوشته و یا از زبان هاي دیگر، مانند یونانی، سریانی و هندي، ترجمه کرده بودند ثبت و مرتب شوند. همچنین میبایست اطلاعات مربوط به نویسندگان کتب و محتواي آنها فراهم آید. افتخار پیشگامی این کار سترگ از آن "ابن الندیم" است.  همو که در بغداد بزاد و در قسطنطنیه بزیست.در سال 987 م کتاب نامدار خود، الفهرست، را نگاشت و در آن تمام نوشته هاي عربی، به اضافه نوشته هاي دیگر مللی را که به عربی ترجمه شده بود، آورد. ابن الندیم در دیباچه این کتاب هدف از اقدام خود را آشکارا توضیح می دهد: "این، فهرستی است از کتب همه ملتها، از عرب و عجم، که در رشته هاي گوناگون علمی به زبان و خامه عربها نوشته شده و موجودند، با تاریخچه اي از مصنفان و طبقات مؤلفان آنها، نسب ایشان، تاریخ ولادتشان، اندازه عمرشان، زمان مرگشان، زادگاه شان و محاسن و معایب شان، از آغاز پیدایش هر علمی تا روزگار ما ".جالب توجه آنکه ابن الندیم از کلکسیونرهاي کتاب آن روزگار و کتابخانه هاي آنان و حتی به مزایده گذاشتن کتابها نیز اطلاعاتی به دست میدهد.

زان پس، در سده یازده میلادي، کتابهاي مشابهی به نگارش در آمدند، اما هیچ کدام آنها به پاي الفهرست ابن الندیم نمی رسند. از میان این کتابها باید فهرست طوسی را نام ببریم که در آن نهصد کتاب در تمام زمینه هاي علمی، دینی، فرهنگنامه ها، شعر و ... نام برده شده است.

در روزگاري که تولید کتاب در دنیاي اسلام به سطح بسیار بالایی رسیده بود و فرهنگ اسلامی دیگر دریک مرکز منحصر نبود، امري که خود کسب اطلاع از کتاب هایی را که در سراسر کشور پهناور اسلامی نوشته میشدند با دشواري مواجه می ساخت این قبیل کتابهاي شرح احوال و آثار اهمیت بس زیادی داشتند.(استیپچویچ،1373،287-286)

سه کتابخانه بزرگ اسلامی

دارالحکمه، بغداد.دوران عظمت کتاب ها و کتابخانه های اسلامی تحت سیطره خلفای عباسی بود. خلفای مزبور پایتخت جهان اسلام را از دمشق به بغداد منتقل کردند. نخستین خلفای عباسی، از جمله هارون الرشید از دوستداران کتاب و علوم بودند. فرزند هارون، مامون بنیانگذار دارالحکمه بود. این موسسه در بغداد دایر گردید و شامل یک رصدخانه نجومی و یک کتابخانه بود. کتابخانه به روی دانشمندان و عموم مردم از سراسر دنیای اسلام باز بود. کتابداران دارالحکمه اغلب دانشمندان بزرگی بودند که ظاهرا به جهت دانش ایشان از علوم و شناخت آنان از کتاب برگزیده می شدند. فعالیت آنان در زمینه جمع آوری و ترجمه کتب علمی بود.این کتابخانه تا زمان هجوم مغول به بغداد وجود داشته است.(شعبانی،1380 ،19-20)

دارالعلم، قاهره.در مصر خلفای فاطمی طی قرون نهم و دهم میلادی سعی کردند یک مرکز فرهنگی شبیه به دارالحکمه بغداد در قاهره ایجاد کنند. کتابخانه در سال 1004م/395ه ق توسط خلیفه حکیم بنیان گذاشته شد.حدود شصت سال پس از گشایش این کتابخانه، ابوالفرج از وزرای عصر، 25 بار شتر کتاب را به قیمت 000/100 دینار فروخت تا بهای آنجا را به سپاهیانش بدهد. چند ماه بعد سربازان ترک سپاه خلیفه را شکست دادند، به دارالعلم هجوم آوردند و آن را کاملا غارت کردند. دسته های نظامی جلدهای چرمی مرغوب کتابها را از هم گسستند و از آنها برای خویش کفش ساختند و صفحات نسخ خطی در محلی نزدیک قاهره که تا مدتها پس از واقعه به "تپه کتاب" معروف شده بود، سوزانده شد.(شعبانی،1380،20-21-22)

کتابخانه قرطبه(اسپانیا).مسلمانان بعد از سال 92 ه ق وارد اسپانیا شدند و در قرطبه، پایتخت اسپانیا و سایر بلاد، تمدن پیشرفته ای را ایجاد کردند.بزرگترین کتابخانه در اسپانیا در قرطبه به فرمان خلیفه حکیم ثانی بنا گردید. حکیم ثانی افرادی را به بازارهای کتاب در جهان اسلام می فرستاد.به علاوه، کتابخانه حجره هایی داشت که عده ای نسخه بردار، صحاف و تذهیب کار در آنها به ارائه خدمت مشغول بودند.(شعبانی، 1380،22-23)

این نکته را باید ذکر کرد که این سه کتابخانه به معنی دقیق کلمه، کتابخانه ملی نبودند ولی هر کدام برجسته ترین نهادهای مرکزی این ممالک به شمار می آمد.متاسفانه عمر این کتابخانه های بزرگ غالبا کوتاه بود، زیرا تغییرهای تدریجی سیاسی این مجموعه ها را ویران کرد.

کتابخانه های ایران

دوره اول :کتابخانه های ایران باستان(قبل از ورود اسلام به ایران)

دوره دوم :کتابخانه های اسلامی(پس از ورود اسلام به ایران)

1.کتابخانه های ایران از قرن اول اسلامی تا حمله مغول (قرن ششم) 

2.کتابخانه های ایران بعد از تسلط مغول تا دوران صفویه

دوره اول :

در زمان شاهنشاهی هخامنشی در ایران (۵۵۸-۳۳۰ پ.م.) کتاب‌های علمی و مذهبی ایران از زمان زرتشت در کتابخانه‌های «گنج هاپیگان» در تخت سلیمان و «دزی ناپشت» در تخت جمشید بایگانی شده‌بودند. گمان می‌رود که این کتاب‌ها در موضوعات فلسفه، نجوم، کیمیاگری و علوم پزشکی بوده‌است، موضوعاتی که مغان ایران در آن‌ها استاد بودند. پس از فتح ایران توسط اسکندر مقدونی، کلیهٔ این کتاب‌ها در آتش سوختند.

ابن‌ندیم به نقل از کتاب نهمطان‌فی معرفه طالع الانسان تالیف ابوسهل‌بن نوبخت ایرانی می‌نویسد:

« کی ضحاک در زمین‌های سواد شهری بنا کرد و نام آن را از مشتری در آورد و آنرا جایگاه علم و علما قرار داد و دوازده کاخ به شماره برج‌های آسمانی نامید و برای کتاب‌های علمی در آنها خزینه‌هایی بساخت و دانشمندان را در آن کاخ‌ها جای داد…. اسکندر پادشاه یونان برای هجوم به ایران از شهری که رومیان آن را مقدونیه می‌نامند بیرون شد و دارا پسر شاه دارا را به قتل رسانید و شهرها را ویران ساخت و کاخ‌هایی که بدست بزرگان و سرکشان ساخته شده بود خراب کرد. کاخ‌هایی که بر سنگ‌ها و تخته‌های آن انواع علوم نقش و نقر شده بود با خاک یکسان کرد و با این خرابکاری‌ها و آتش‌سوزی‌ها آنها را بهم ریخت و در هم کوبید و از آنچه در دیوان‌ها و خزینه‌های استخر بود رونوشتی برداشته و به زبان رومی و قبطی برگردانید و پس از اینکه از نسخه‌برداری‌های مورد نیازش فراغت یافت آنچه به خط گشتک در آنجا بود در آتش انداخت و بسوخت. آنچه را از علوم نجوم و طب و علم‌النفس می‌خواست از آنها برگرفت و با دیگر چیزها از علوم و اموال و گنجینه‌ها و دانشمندان تصاحب کرده و به مصر فرستاد.  »

از آثار ایرانیان تنها آنهایی به جا ماند که پادشاهان گذشته از آن نسخه‌برداری کرده و یا به چین و هند فرستاده بودند.

منبع دیگری که به بیان کتابخانه‌های ایران در دوران پیش از حملهٔ اسکندر بپردازد ابومشعر بلخی ایرانی است که در کتاب اختلاف الزیجات خود آورده‌است:

پادشاهان ایران برای نگاهداری و حفظ و صیانت دانش‌ها و بجای ماندن آنها اهتمامی فوق‌العاده مبذول می‌داشتند؛ آنها برای محفوظ ماندن کتاب‌ها و آثار دانشمندان از آسیب زمانه و آفات آسمانی و زمینی وسیله ای از سخت‌ترین محکم‌ترین اسباب و لوازم برگزیدند که تاب مقاومت در برابر هر گونه پیش‌آمدی را داشته باشد و عفونت و پوسیدگی در آن راه نیابد و آن پوست درخت خدنگ بود که به آن توز می‌گفتند. چنانکه هندیان و چینیان و مردم دیگر کشورها از ایشان پیروی کردند و توز برای محکمی و سختی و نرمی و قابلیت انعطاف در کمانسازی هم بکار برده می‌شد. ایرانی‌ها پس از اینکه بهترین وسیله را برای ثبت و ضبط و نوشتن و نگاهداری دانش‌ها بدست آوردند برای یافتن بهترین جا و مکان جهت بنیاد کتابخانه‌ها و خزانه کتاب به جستجو پرداختند جایی که از زمین‌لرزه بر کنار و گلش چسبندگی داشته باشد تا برای ساختمان‌های محکم و پابرجا مناسب باشد. پس از کنجکاوی بسیار سرانجام شهرستانی که همه این محسنات را داشت یافتند و آن شهر اصفهان بود. در آنجا هم پس از کاوش نقاط مختلف شهر روستای جی را بهترین جا و مکان یافتند. در جی کهن‌دژ را برگزیدند و در آنجا عمارتی رفیع بنیاد نهادند و سارویه‌اش نامیدند. مردم از پی بنا بسازنده و پایه‌گذار آن پی بردند زیرا در سال‌های گذشته گوشه‌ای از ساختمان سارویه ویران گردید و در آن دالانی نمایان شد که با گل سفت (ساروج) ساخته شده بود و در آن کتاب‌های زیادی از نوشته پیشینیان نهاده بودند که بر پوست خدنگ نوشته بودند: در دانش‌های گونه‌گون به خط پارسی باستانی. از این کتاب‌ها تعدادی به دست کسی رسید که در خواندن آنها دانا و توانا بود.

اشکانیان

در نسا و اورمان و دورا اوروپوس قطعات بسیاری از چرمهای نوشته شده متعلق به زمان پارتها به دست آمده که بر آنها مطالبی راجع به امور اقتصادی و سیاسی نوشته شده‌است. بسیاری از این نوشته‌ها هنوز خوانده نشده‌است.

 

بسیاری کتاب‌هایی که در دورهٔ ساسانیان وجود داشته‌است ریشه در دورهٔ اشکانیان داشته است. ابن ندیم درباره کتابخانه اردشیر بابکان می‌نویسد:

« کتابهایی که از ایران باستان مانده و پراکنده شده بودند گردآورد و در گنجینه‌ای آنها را نگهداری می‌کرد.»(جهانتاب، کتابخانه های ایران پیش از اسلام،13/7/1389،www.findfa.com/22507)

 

گندی شاپور

در سال ۲۵۰ پ.م کتابخانه گندی شاپور (جندی شاپور در خوزستان) که بزرگترین کتابخانه دنیای باستان بشمار آورده شده‌است آغاز بکار کرد. این دانشگاه بزرگترین مرکز آموزش و پژوهش پزشکی، فلسفه (حکمت) و ادبیات دنیای قدیم خوانده شده‌است. در این دانشگاه استادان ایرانی، هندی، یونانی و رومی تدریس می‌کردند. پس از حملهٔ اعراب به ایران، به دستور عُمَر، کتاب‌های این کتابخانه به آتش کشیده شدند. ابن خلدون مورخ عرب می‌نویسد: "به مدت شش ماه خزینهٔ گرمابه‌ها در ایران از سوختن کتابخانه‌ها گرم می‌شد."(ویکی پدیا ، تاریخ کتابخانه در ایران،15/7/1389،تاریخ-کتابخانه-در-ایرانwww.fa.wikipedia.org/wiki/)

 

 

دوره دوم :

کتابخانه های ایران از قرن اول اسلامی تا حمله مغول (قرن ششم)

در قرن اول هجری معادل با قرن هفتم میلادی اعراب مسلمان دولت ساسانی را سرنگون کردند. در دوران دو تن از خلفای بنی عباس یعنی هارون الرشید و مامون به کتاب و کتابت و ترجمه و ایجاد مراکز علمی و فرهنگی توجه زیادی می شد. به نحوی که بزرگترین مرکز علمی و فرهنگی که در واقع کتابخانه ای عظیم محسوب می شد به نام بیت الحکمه در بغداد تاسیس گردید.(مزینانی،1379،141)

کتابخانه عضدوالدوله دیلمی در شیراز.این کتابخانه یکی از بزرگترین کتابخانه های بزرگ و معروف ایران بوده است که آن را باید نخستین کتابخانه ای دانست که کتابخانه های آن بر حسب موضوع،نام و نام مولف طبقه بندی کرده،وهر علم و دانش را در اتاق جداگانه های نگهداری می کرده اند.(مزینانی،1379،145)

کتابخانه نوح بن منصور سامانی.این کتابخانه متعلق به خاندان سامانیان در ماوراءالنهربود. ابن سینا مدتها در این کتابخانه به مطالعه می پرداخت و مخالفانش برای آنکه او را متهم سازند کتابخانه را به آتش کشیدند و شایعه کردند که ابن سینا به عمد کتابخانه را سوزانده است تا دانش های منحصری که در آن بود به دیگران نرسد.(مزینانی، 1379،146)

کتابخانه صاحب بن عباد.صاحب بن عباد این کتابخانه را وقف عام کرده بود؛ یعنی به نوعی آن را کتابخانه عمومی اعلام کرده بود. این کتابخانه بعدها پایه و اساس کتابخانه عمومی شهر ری را به وجود آورد،که به دارالکتب ری مشهور شد.(مزینانی، 1379،147)

کتابخانه ابن عمید.محمد لطفی در تاریخ فلاسفه الاسلام آنجا که شرح حال ابوعلی احمدبن مسکویه فیلسوف مشهور را ارائه می کند می نویسد که او مدتها مسئولیت کتابخانه ابوالفضل محمدبن حسین عمیدبن محمد، وزیر با تدبر و دانشمند رکن الدوله دیلمی را بر عهده داشته است. این کتابخانه بعدها به کتابخانه صاحب بن عباد منضم شد و کتابخانه عمومی شهر ری پایه ریزی شد.(مزینانی،1379،147)

کتابخانه نظامیه بغداد.نخستین کتابخانه دانشگاهی اسلامی، کتابخانه نظامیه بغداد است. این کتابخانه دارای تاریخچه پرافتخاری است.خواجه نظام الملک طوسی در سال1064 دستور داد مدرسه ای ایجاد کنند. در کنار این دانشگاه زیبا عمارتی ویژه به کتابخانه اختصاص داشت که آن را دارالکتب می نامیدند.

سی وچهارمین خلیفه عباسی در سال 1193 دستور داد تا عمارتی جدید برای کتابخانه مدرسه نظامیه ساخته شود. به این ترتیب دو کتابخانه یکی جدید و یکی قدیمی وجود داشت. کتابخانه جدید به نام الناصر نامیده شد.(راسخ نیا،1380،67)

از دیگر کتابخانه های این دوران می توان از کتابخانه ابونصرشاپوربن اردشیر،کتابخانه سید نادر الموت ،کتابخانه صابونی نیشابور، کتابخانه سهلان ساوجی در ساوه

 

کتابخانه های ایران بعد از تسلط مغول تا دوران صفویه

این دوران از قرن هفتم شروع به سال 907 هجری قمری که حکومت صفوی در ایران تشکیل شد منتهی می شود.

کتابخانه رصدخانه مراغه.این کتابخانه پس از دستور ساخت رصدخانه از سوی هلاکوخان به خواجه نصیرطوسی ایجاد شد و خواجه نصیر کتابهایی از بغداد،شام و موصل به این کتابخانه منتقل کرد. تاریخ بنیاد این کتابخانه را657 هجری قمری می دانند.(مزینانی،1379،152)

کتابخانه ربع رشیدی در تبریز.این کتابخانه بزرگ را خواجه رشیدالدین فضل الله تاسیس کرد. ربع رشیدی (ربع به معنای محله،خانه و سراست) در واقع شهرکی بود که خواجه رشید آن را در کنار تبریز بنا کرد.(مزینانی،1379،152)

کتابخانه های دوران قاجار

کتابخانه عمومی حاج میرزا حسن خازن لشگر در تبریز.یکی از رجال دوران ناصری در تبریز که منشا خدمات فرهنگی زیادی در آنجا بوده وی نخستین کتابخانه عمومی ایران را در تبری در سال 1312 هجری قمی جنب مکتب خانه ارک تاسیس کرد کتابدار این کتابخانه شریعتمدار نامی بوده است.(مزینانی،1379،167)

کتابخانه مهندس الممالک غفاری تهران.فرزند ابراهیم غفاری در ریاضیات تالیفات متعددی دارد. وی نخستین کسی است که برای اصطلاحات ریاضی در زبان فارسی معادل وضع کرد و در واقع بنیانگذار اصطلاحات علمی جدید در زبان فارسی است. (مزینانی،1379،168)

کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.در شهر نجف هسته اولیه کتابخانه خود را پی ریزی کرد.در سال 1343 هجری قمری این کتابخانه به قم منتقل شد.(مزینانی،1379،170)

مقایسه:

تاثیرات فرهنگی دوجانبه جهان اسلام و غرب در یكدیگر در اروپا غیرقابل مقایسه با یكدیگر است. تاثیر تفكر اروپایی در جهان اسلام به اوایل قرن نوزدهم برمی گردد در حالیكه تاثیرات ژرف و عمیق تمدن اسلامی بر فرهنگ مسیحی – اروپایی و در مسیر طولانی پیشرفت علم و تكنولوژی به صدها سال قبل مربوط می شود. به بیان دیگر فرهنگ اروپایی بیش از هزار سال هیچ تاثیر محسوسی بر جهان اسلام نداشته در حالیكه همه زمینه های علمی و فرهنگی از تعالیم و روشنگری های اسلامی بهره برده است. این یك حقیقت تاریخی است كه شكل گیری تمدن اروپایی در قرون وسطی نتیجه رشد و ترقی تمدن اسلامی در اسپانیا بوده است. در طول پنج قرن، از قرن هشتم تا سیزدهم، تاریخ تمدن جهان تحت سیطره اسلام بود. تمدن اسلامی در مقایسه با تمدن مسیحی اروپا در آن دوران بسیار مهذب تر و روشنگرتر بوده به گونه ای كه یك دوره دویست ساله رویارویی اروپا با تمدن اسلامی، اروپا را قادر ساخت دانش خود را در زمینه های علمی و پژوهشی به خصوص فلسفه، طب، نجوم، شیمی و ریاضیات گسترش دهد. حفظ گنجینه دانش و فلسفه یونان باستان برای آیندگان یكی از بزرگترین دستاوردهای دانشمندان مسلمان در قرون وسطی بود. دانشمندان مسیحی تنها بواسطه ترجمه ها و تفسیرهای فیلسوفان مسلمان در اسپانیا، به درك مفاهیم ماوراءالطبیعه ارسطو نائل شدند. ابن رشد، فیلسوف عربی كه در سال 1126 در قرطبه متولد شد. با نوشتن تفسیر ارسطو تاثیر بسیاری از خود بجای گذاشت. دانشگاههای اسلامی در قرطبه، سویل، گرانادا، والنسیا و تولدو محققان مسیحی بسیاری را به خود جذب می كردند. متفكران مسیحی بزرگ آن دوران مانند: آلبرتوس مگنوس، راجر بیكن، توماس آكوئیناس، ویلیام اكهام و گربرت كه بعدها پاپ سیلوستر دوم شد دانش خود را در چنین مراكز علمی گسترش دادند.
بزرگترین كتابخانه اروپا در تولد و، جایی كه در سال 1130 یك مدرسه ترجمه در آن بنا شد، شاگردان و محققان بسیاری را از سراسر اروپا جذب خود كرد. علم طب اسلامی تاثیر شگرفی بر پیشرفت طب در اروپا داشت. نخستین استادان طب در دانشگاه های تازه تاسیس اروپا در قرن دوازدهم همگی شاگردان سابق دانشمندان عرب بودند. قانون، اثر مشهورترین استاد طب ابن سینا، شش قرن در همه دانشكده های مهم پزشكی اروپا تدریس می شد. در سال 1587 هنری سوم پادشاه فرانسه به منظور گسترش تحقیقات پزشكی در فرانسه یك كرسی زبان عربی در كالج رویال تاسیس نمود. در پیشرفت شیوه های علمی در رشته های ریاضیات، نجوم، شیمی، معماری، موسیقی و مهارتهای صنعتی نیز تاثیرات مشابهی مشاهده می شود. هنر اروپایی نیز عمیقاً مدیون معماری اسلامی بخصوص در اسپانیاست. بی شك و تردید می توان ادعا كرد دستاوردهای جهانی تمدن اسلامی كه از اواخر قرن دوازدهم در جنوب اروپا ظهور كرد از موفقیت هایی كه امپراطوری روم در گسترش تمدن داشت نیز پیشی گرفت و اروپا را جذب عقاید متعصبانه قرون وسطی بیدار كرد و مقدمات رنسانس اروپایی را فراهم آورد. این تاریخچه بغرنج درگیری های مسیحیان و مسلمانان در غرب، جنوب و شرق اروپا در خاور نزدیك، علی رغم تاثیر عمیقی كه فرهنگ اسلامی بر رشد فكری اروپایی ها داشت، عملاً گفت وگوی تمدن ها را غیرممكن ساخته بود. در این درگیری های سیاسی- نظامی مذهب بعنوان یك ابزار ایدئولوژیك از سوی مسیحیان برای دفاع از منافع حكمرانان اروپا به خدمت گرفته شد و این تاریخ نشان گر آن است كه چه سوء تفاهم های عمدی و غیرعمدی در طول قرن ها موجب رودر رویی مسلمانان و مسیحیان در اروپا شده بود. درگیری، بی اعتمادی و سوتفاهم میراثی است كه از زمان اولین برخورد میان این دو تمدن تا به امروز بجای مانده است. تفكرات ضد اسلامی در اروپا كه امروزه كینه توزانه تر و زهرآگین تر شده تماماً نتیجه جنگ های صلیبی و پیامدهای تعاملات خصومت آمیز اسلامی- مسیحی از قرن هشتم در دوران توسعه حكومت اسلامی در اروپاست. ادوارد سعید با توجه به برخوردهای خشن اروپا با اسلام این گونه نتیجه گیری می كند كه اسلام از دید اروپا تجسم دشمن بیگانه ای است كه قصد دارد پایه و اساس تمدن اروپایی را از زمان قرون وسطی ویران كند. (کوچلر، روابط اسلام و مسیحیت در اروپا، گذشته، حال، آینده، 9/10/1389،www.tahoordanesh.com-pageprint.php?pid=11957)

 

منابع:

استیپچویچ،الکساندر. 1373.کتاب در پویه تاریخ.ترجمه حمیدرضا آژیر. مشهد:آستان قدس رضوی؛ بنیاد پژوهشهای اسلامی.

بابازاده،شهلا.1381.کتابخانه صاحب بن عباد.فصلنامه کتاب،دوره سیزدهم،شماره سوم،پاییز 1381.

تامپسون،جیمز.تاریخ اصول کتابداری.ترجمه محمود حقیقی.1369.تهران:دانشگاه فردوسی مشهد.

جهانتاب،مهدی.1389.کتابخانه های ایران پیش از اسلام.http://www.findfa.com/22507 (دسترسی در 13/7/1389)

جهانتاب،مهدی.1389.کتابخانه های آشوریان و مصریان.http://www.findfa.com/14152(دسترسی در 10/7/1389)

راسخ نیا ،پرویز.1380.گاهشماری چند در اطلاع رسانی و ارتباطات:نگاهی به برخی از تحولات کتاب، کتابداری، ارتباطات و اطلاع رسانی در تاریخ ایران و جهان.ویراستار کاظم حافظیان رضوی.تهران: خانه کتاب.

رجبی،محمدحسن.1381. کتابخانه در ایران. تهران:دفتر پژوهش های فرهنگی.

زرین کوب،عبدالحسین.1363.تاریخ ایران بعد از اسلام.تهران:امیرکبیر.

زیباکلام، صادق.1373.ماچگونه ما شدیم؟ریشه یابی علل عقب ماندگی در ایران.تهران:روزنه.

سلطانی، پوری.1375.بازسازی کتابخانه اسکندریه.فصلنامه کتاب،دوره هفتم،شماره دوم،تابستان1375.

سلطانی،پوری، و فروردین راستین.1365.اصطلاحنامه کتابداری.ویرایش دوم،تهران:کتابخانه ملی ایران.

شعبانی،احمد.1380.کتابخانه و کتابداری:مقالاتی در باب توسعه مفاهیم و تاریخ.آبادان:پرسش.

فرخزاد،محمد.1375.بنیاد کتابخانه ها در جهان.کتابداری،دفتر 24و25 سال سی ام.تهران:کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران.

فرشاد،مهدی.1365. تاریخ علم در ایران. تهران: امیرکبیر.

کوچلر، هانس. 1389.روابط اسلام و مسیحیت در اروپا، گذشته، حال، آینده. www.tahoordanesh.com-pageprint.php?pid=11957(دسترسی در 9/10/1389)

کیلگاور،فردریک جی.تکامل کتاب. ترجمه علی شکویی.1383.تهران:دبیزش.

لوبون،گوستاو.تمدن اسلام و عرب.ترجمه سید هاشم حسینی.1385.تهران:اسلامیه.

مختاری معمار،حسین.1376.درآمدی بر کتابداری.شیراز:قو.

مرادی،نورالله.1369.کتابخانه اسکندریه.فصلنامه کتاب،دوره اول،شماره های اول و دوم وسوم و چهارم،تابستان ، پاییز، زمستان1369.

مزینانی، علی.1379.کتابخانه و کتابداری.تهران:سمت.

موکهرجی،آجیت کومار.1375.تاریخ وفلسفه کتابداری.ترجمه اسدالله آزاد.مشهد:آستان قدس.

میلانی،عباس.1378.تجدد و تجددستیزی در ایران. تهران:نشر آتیه.

نورسون،اکبر.1369.کتاب در قرینه تمدن.متن سخنرانی ایراد شده در کنفرانس بین المللی کتاب و احیای تمدن شرق.فصلنامه کتاب،دوره اول، شماره های اول و دوم وسوم و چهارم،تابستان ، پاییز، زمستان1369.

ویکی پدیا.1389.تاریخ کتابخانه در ایران./ تاریخ-کتابخانه-در-ایران/ http://www.fa.wikipedia.org/wiki

(دسترسی در 15/7/1389).

راهکار های توسعه ایجاد فرهنگ کتابخوانی در دانش آموزان

مقدمه :

يكي از شاخص‌هاي توسعه يافتگي جوامع، نرخ سرانه دستيابي به منابع اطلاعاتي و مطالعاتي افراد ان جامعه است. به گونه‌اي كه جهان امروزي را جهان اطلاعات مي‌خوانند و از آن به جامعه شبكه اي نيز ياد مي‌كنند. جامعه شبكه‌اي موجب از ميان رفتن فاصله‌هاي مكاني و زماني شده است. ويژگي بارز جامعه‌ي شبكه‌اي، استفاده از اطلاعات و دستيابي به آن‌هاست. جست و جو ،‌مطالعه و پژوهش در جامعه‌ي شبكه‌اي به شيوه‌هاي مختلف (مكتوب، شفاهي ديداري- شنيداري)و به صورت تركيبي انجام مي‌گيرد. در قرن حاضر، با وجود گسترش رسانه‌هاي جمعي و بهره‌گيري از رايانه و اينترنت، مطالعه و كتابخواني هنوز اهميت خود را نه تنها حفظ كرده است، بلكه شاهد افزايش شمارگان كتاب‌هاي چاپ شده، افزايش متقاضيان عضويت در كتابخانه‌ها و پر رونق شدن بازار كتاب فروشان در سطح جهان هستيم. علل اين امر را بايد در افزايش تعداد داوطلبان ورود به دانشگاه‌ها، علاقه‌مندي عموم مردم به كسب دانش و مهارت‌ها، درك تاثير مطالعه در زندگي اجتماعي و نقش آن در گسترش روح خلاقيت، ‌نوآوري ابتكارات جست‌ و جو كرد. خلاصه اين كه مطالعه، موجب رشد فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و سياسي افراد مي‌شود. امروزه كتابخواني به عنوان يكي از منابع مهم دستيابي به اطلاعات فقط عملي فردي نيست كه به سبب علاقه و سليقه شخصي يا اشخاص بتواند استمرار يابد، بلكه ضرورت‌هاي اجتماعي، موقعيت تاريخي و فرهنگي جامعه، نيازهاي نظام اجتماعي، علايق و انگيزه‌هاي فردي، امكانات و توانايي‌هاي نظام و در اختيار بودن كتاب، ‌عوامل تعيين كننده‌اي در كتابخواني به شمار مي‌روند. ترويج فرهنگ مطالعه، فقط راهي براي تامين اوقات فراغت نيست و چنين مقوله‌ي مهمي را در بحث «سرگرمي‌ها» نبايد مورد مطالعه قرار داد، بلكه اين امر بايد پايه و بنيان استوار هر برنامه‌ريزي اصولي، اجتماعي و توسعه ملي قلمداد شود. در جوامع سنتي و توسعه نيافته، به دليل حاكميت فرهنگ گفتاري بر نوشتاري، نرخ كتابخواني پايين بوده است. در جوامع جديد، فرهنگ نوشتاري به دليل امتيازات فراوانش، بر فرهنگ گفتاري برتري يافته است. فرهنگ گفتاري، از تعريف واقعيات و اعمال‌نظر انتقال دهندگان پيام مصون، نبوده است. در ضمن، در طول زمان امكان ثبت و ضبط موضوعات وجود نداشته است. در حالي كه با توسعه فرهنگ كتابت و خواندن، اين محدوديت از بين رفته و همه چيز به صورت ثبت شده قابل رجوع است. بنابراين، حركت از فرهنگ گفتاري به فرهنگ نوشتاري، يكي از دستاوردهاي كتاب و اختراع خط نوشتار بوده است. كتاب دريچه‌اي است به سوي جهان شگفت‌انگيز علم و معرفت و مطالعه راهي است بسيار ساده و عملي براي پرورش استعدادهاي خداداد انسان و آموزش علوم و فنون كه او را در مسير رشد و تكامل راهنمايي كند. اگر بتوان مطالعه را در انسان به صورت «عادت» خود را نسبت به جهان هستي رشد و تعالي بخشد. بايد توجه داشت كه تبديل اين علاقه به عادت‌، بايد از دوران طفوليت انسان شروع شود. يكي از عوامل برانگيزاننده در امر مطالعه، حس كنجكاوي است. اگر مطالعه براي انسان به صورت وظيفه جلوه‌گر شود، رغبت به مطالعه هم كم‌تر مي‌شود. در حالي كه با برانگيختن حس كنجكاوي، چه بسا شخص با حوصله‌ي فراوان آن را پي‌گيري كند و به ان اهميت دهد. عوامل مختلفي در امر كتاب و كتابخواني و توسعه فرهنگ و مطالعه، در ميان كودكان و نوجوانان ما دخيل هستند. براي اين كه بتوان راهكارهاي عملي توسعه كتابخواني در ميان كودكان و نوجونان را شناخت و به كار برد، بايستي عوامل تاثير گذار بر كتابخواني و نقش هر كدام در اين مقوله را شناخت و روشن نمود.

كتابخواني برآيندي از مجموعه عوامل است. اين عوامل به طور عمده شامل خانواده، فرد، مدرسه و محيط آموزشي است.

خانواده

خانواده کوچک ترین واحد اجتماعی است که هم در بودن و هم در شدن کودکان نقش اساسی دارد و همه فعالیت های تربیتی از خانواده شروع می شود .

محیط و شرایط خانواده و روش تربیتی و آموزش والدین نقش بسزایی در انس کودک با کتاب دارد. کودکی که با کتاب آشنا می شود برای همیشه از همنشینی و دوستی با کتاب لذت خواهد برد. کودک تخیلات شیرین و بلندپروازانه خود را با مطالب و قصه های درون کتاب پیوند می دهد و ناخودآگاه روح و روان کودکانه خود را تغذیه می کند. در واقع کتاب هم به کسب اطلاعات از دنیای پیرامون کودک منجر می شود و وی را به تجزیه و تحلیل مسائل وا می دارد و هم در رشد و شخصیت و تکامل روحی و روانی او تأثیر بسزایی دارد.نقش خانواده در ایجاد عادت به مطالعه از گهواره آغاز می شود و لالایی ها اولین پیونددهنده کودک با ادبیات به شمار می آید. این اشعار ساده که گاهی حتی کلام آن با کودک هیچ رابطه ای ندارد هم احساس امنیت را به او انتقال می دهد و هم زمینه ساز اولین ارتباط های انسانی است.قصه گویی می تواند وسیله ای برای خلق لحظات لذت بخش باشد و هم کودک را در بخشی از میراث ادبی سرزمینش سهیم کند. داستان خوانی یکی دیگر از روش هایی است که کودکان را قبل از ورود به مدرسه با خواندن تصاویر آشنا می کند و سبب ایجاد تجربه های مشترک بین آنها و بزرگسالان می شود که یکی از مهم ترین تبعات اجتماعی آن نزدیک کردن اعضای خانواده به یکدیگر است. بردن کودکان به نمایشگاه ها و فروشگاه های کتاب را نیز می توان در دستور کار قرار داد تا کودکان فرصت یابند در میان کتاب های متنوع سیر کنند. همچنین بردن وعضو کردن کودکان در کتابخانه های عمومی نیز می تواند به روند رشد مطالعه در کودکان کمک کند .عادت به مطالعه یک امر اکتسابی است و کودک این را از والدین خود می آموزد. بی شک در خانواده هایی که پدر و مادر اهل کتاب و مطالعه اند، فرزندان نیز افرادی علاقه مند به مطالعه بار خواهند آمد، ولی در خانواده هایی که هیچ توجهی به کتاب نمی شود، نباید انتظار داشت که فرزندان اهل مطالعه و کتاب باشند.خانواده عامل بسيار موثري در ايجاد عادت به مطالعه و ترويج فرهنگ کتابخواني است. محيط و شرايط خانواده، روش تربيتي و آموزشي والدين ، طرز تفکر و نگرش والدين در رابطه با مطالعه و کتابخواني، وجود کتب و نشريات قابل دسترس و همچنين سطح اقتصادي و پايگاه اجتماعي خانواده، نقش بسزايي در تقويت عادات مطالعه و کتابخواني دارد. اولين نهادي كه درآن، كودك با كتاب و كتابخواني، انس مي‌گيرد، خانواده است. پدر و مادر، بهترين معلم كودك هستند كه بايد شوق مطالعه را در او تقويت كنند. همچنين در منازل بايد محلي اختصاصي براي كتابخانه در نظر گرفته شود. اگر والدين و افراد بزرگتر خانواده به مطالعه علاقمند باشند، فرزندان آنها نيز، که همواره از اثرات طبيعي روابط عميق عاطفي حاکم در خانواده هاي ايراني برخوردار هستند، با کتاب، بيشتر و بهتر آشنا شده و به مطالعه و کتابخواني، عادت مي کنند. در فرهنگ مطالعه خانواده، عوامل فرعي زيادي تاثير گذارند كه هر يك به نحوي مقوله مطالعه را تحت تاثير قرار مي‌دهند. اين عوامل، شامل سطح سواد والدين، برخورد والدين و ساير اعضاي خانواده با كتابخواني، امكانات فرهنگي خانواده و شغل والدين است.

عوامل فردی

راه های ترویج فرهنگ مطالعه داشتن علم و آگاهی به خود و محیط اطراف خویش از ویژگی های مهم انسانی است که او را از سایر موجودات اطراف خویش جدا می کند. تا آنجا که خود را در میان آنها غریبه و بیگانه می یابد. اهمیت این صفت به حدی است که بسیاری از انسان شناسان او را موجودی «جست وجوگر» تعریف کرده اند. از منظر فلسفی «حقیقت جویی» را با خمیر و سرشت انسان عجین دانسته اند یعنی او را فطرتاً حقیقت جو می دانند. روانشناسان جدید این حس را در نیاز بنیادی تر و عمیق تر «خودشکوفایی» می بینند که انسان با به فعلیت درآوردن استعدادهای بالقوه خود، دامنه هستی و وجود خویش را می گستراند و وسیع تر می کند. ذهن خلاق بشر از زمان های دور همواره در پی این بوده است که پاسخی برای پرسش های خود بیابد، ناشناخته ها را مورد شناسایی قرار دهد و بنیان های زندگی فردی و اجتماعی خود را بر یافته های علمی هموار سازد. به همین دلیل روحیه پژوهش، مطالعه و کنکاش علمی در زمینه های مختلف با انسان آمیخته بوده و با پیشرفت و تکامل حیات اجتماعی و گسترش علوم و فنون عجین شده است. مطالعات روان‌شناسي نشان مي‌دهد كه افراد از جهات مختلف با هم متفاوت هستند. اين تفاوت ها موجب مي‌شوند كه نوع و ميزان مطالعه در كتابخواني در ميان آنان، متفاوت و متنوع شود؛ به ويژه اين كه جلوه‌ي تفاوت‌ها در دوران بلوغ، بيشتر خود را نشان خواهد داد. در فرد، عوامل فرعي فراواني قابل بررسي است كه هريك به نحوي بر نوع و ميزان مطالعه وي تاثير مي‌گذارند اين عوامل چهارگانه‌ عبارتند از: جنسيت، نيازها، علايق و وقت آزاد.

مدرسه و محیط آموزشی

مدرسه دومین جایگاه تربیتی انسان است که کودک اصول و قواعد خواندن و نوشتن را فرامی گیرد و می آموزد که بدون کمک والدین و معلمان خود مطالب کتاب را بخواند و بفهمد. کودک به دلیل همین تحول بزرگی که در خود احساس می کند، اشتیاق فراوانی به مطالعه دارد و هر لحظه می خواهد بیشتر با دنیای پر رمز و راز درون کتاب ها آشنا شود. برای بسیاری از کودکان، مدرسه اولین مکانی است که آنها را با خواندن و مواد مکتوب آشنا می کند، زیرا یا به دلیل بی سوادی پدران و مادران و یا به سبب عدم عادت به مطالعه آنان، کودکان فرصت تجربه های مفید خواندن در خانواده ها را نمی یابند. لذا مهم ترین وظیفه مدرسه طراحی و پیاده کردن برنامه های آموزشی و پرورشی مدونی است که متناسب با هر مقطع سنی و هر پایه درسی کسب شده، به دنبال کردن علایق خود در کتاب های غیردرسی تشویق کند. شکل گیری عادت به مطالعه در مدرسه و گسترش آن به نگاه نظام آموزشی به مقوله آموزش و پرورش بستگی دارد.نظام آموزش و پرورش در کشورهای جنوب و از جمله ( تا حدودی) کشور ما، نظامی غیر پویا و تک محور است. نظام تک محور، نظامی است که براساس یک کتاب و یک جزوه درسی شکل می گیرد و معلم و دانش آموز خود را از هرگونه مراجعه به دیگر منابع اطلاعاتی بی نیاز می داند.نظامی که ساختار متون درسی آن درون زا نیست و همین باعث می شود که دانش آموز از خواندن آن احساس لذت نکند و از ادامه راه باز ماند.در این نظام نگاه دانش آموز و حتی دانشجو از خواندن رفع تکلیف است، به بیان دیگر در نظام مدارس نگرش به کتاب و مراجعه به آن با انگیزه «وظیفه مندی» انجام می شود. در چنین نظامی که اصولاً خواندن فراتر از کتاب های درسی نه توصیه شده و نه راهکارهای آن پیش بینی شده، لذا نهادی به نام کتابخانه آموزشگاهی و شخصی چون کتابدار که مسؤولیت اداره برنامه های خواندن را در مدرسه به عهده دارد شکل نمی گیرد. بدین ترتیب هرگاه هم شالوده خواندن قبلاً در خانواده شکل گرفته باشد، خواندن تداوم نمی یابد. به دلیل عدم پویایی نظام آموزشی، موانع جدی هم بر سر راه این تداوم خواندن ایجاد می شود؛ زیرا در چنین نظامی معلم و دانش آموز بی نیاز از منابع گسترده علوم و معارف بشری هستند، اما در شرایطی که نظام آموزشی دانش آموز محور باشد و کتاب درسی نقطه شروع فعالیت آموزشی معلم و دانش آموز تلقی شود و هیچ فعالیت آموزشی و پرورشی بدون بهره گیری از سایر منابع دانش بشری امکان پذیر نباشد و به جای روش های مکانیکی متکی بر حافظه از روش های بینشی مبتنی بر تجزیه و تحلیل استفاده شود و ملاک ارزشیابی، پیشرفت های فردی دانش آموز باشد، آنگاه کتابخانه با رسالت بارور کردن روند آموزش پا به عرصه وجود می گذارد. در آن صورت کتابخانه « قلب آموزش و پرورش» تلقی می شود و همه فعالیت های جاری و ساری آتی یک مدرسه در کتابخانه آن سازماندهی می شود و کتابدار و معلم به طور مشترک برنامه های آموزشی و پرورشی را با اتکا به منابع موجود ترتیب می دهند. به این ترتیب است که «کتابخانه مدرسه، دستگاه حرارت مرکزی و روح مدرسه می شود». در این نظام، یادگیری، مبتنی بر منابع اطلاعاتی واقعی است، یادگیری دو سویه و مکمل است، یادگیری مبتنی بر فناوری های جدید و روزآمد است و یادگیری مشارکتی است. یادگیری مشارکتی بدین معناست که دانش آموزان به طور مستقیم و با همدیگر و همراه معلمان و کتابداران در پژوهش، یادگیری، مهارت های آموزشی، طراحی و تجدیدنظر دوره های آموزشی همکاری و مساعدت می کنند. یادگیری مشارکتی، یک روش سودمند است؛ زیرا برنامه ریزی می کند که چگونه دانش تولید و خلق شده و چگونه رشد و نمو پیدا می کند. زمينه‌هاي آموزش و پرورش معمولاً غير فعال است و به گونه‌اي نيست كه دانش‌آموز را به مطالعه تشويق كند. جامعه نيز استقبال قابل ملاحظه‌اي از كتابخواني ندارد و به اين مقوله مهم فرهنگي، اهميت چنداني (تحقيقات در اين زمينه، حاكي از ان است كه عوامل مختلف اجتماعي مانند رسانه‌هاي جمعي، كتابخانه‌هاي عمومي، فرهنگ عمومي جامعه و ... نقش بسيار مهمي در توسعه فرهنگ كتابخواني در جامعه دارند. هزاره سوم، عصر خرد و دانايي و زمان ما، عصر ارتباطات است. وسايل ارتباطي و تكنولوژي پيشرفته ارتباطات، جهان را چنان كوچك كرده كه مك لوهان، جامعه‌شناس معروف، نام دهكده جهاني بر ان نهاده است. انان كه در اين دنياي پيچيده، از اطلاعات بيشتري برخوردارند و از امكانات و وسايل ارتباطي پيشرفته‌تري بهره مي‌گيرند، در انجام وظايف خويش موفق‌ترند. به بيان ديگر، آنان كه بيشتر اطلاع دارند و بيشتر مي‌دانند تواناترند. آموزش عادت به مطالعه، در جريان جامعه‌پذيري كودكان و نوجوانان، مي‌تواند تاثيري قطعي روي تحولات جامعه داشته باشد و اصلاحات و نوسازي فرهنگي، ‌اجتماعي و سياسي را به ارمغان آورد. نداشتن استراتژي درست مطالعه در بين دانش‌آموزان، در مطالعه كتب درسي داشته اثر منفي دارد سبب رشد معضل افت تحصيلي مي‌گردد و افت تحصيلي باعث از بين رفتن بودجه‌ها و ناكام ماندن برنامه‌هاي آموزش و پرورش مي‌شود. آشنا كردن كودكان و نوجوانان با مطالعه و آموزش كتابخواني، نياز واقعي عصر ماست. بايد مطالعه و كتابخواني كه ويژگي اساسي و حياتي انسان متمدن آغاز قرن بيست و يكم است، در ذهن و روح دانش‌آموز دميده شود تا آنان دريابند كه براي زندگي موفقيت آخرين در عالي‌ترين پيام‌هاي اعتقادي، اخلاقي و فرهنگي علمي را بر عهده دارد. كاهش مطالعه، به جامعه‌پذير ناقص كودكان و نوجوانان ناشي از عدم مطالعه والدين و فرزندان و نداشتن درك صحيح از مسائل فرهنگي و اجتماعي و... به فاصله نسل‌ها و مشكلات رواني و رفتاري و سرگشتگي نوجوانان مي‌انجامد.

ضرورت ترغيب كودكان و نوجوانان به مطالعه و كتابخواني، ‌با عوامل زير ارتباط محسوسي دارد:

·         تنوع نيازهاي فردي و اجتماعي

·         تراكم و تنوع محتواي دروس در شاخه‌ها و رشته‌هاي مختلف تحصيلي

·         توسعه روز افزون دانش و اطلاعات

·         ايجاد زمينه‌هاي مناسب براي اوقات دانش‌آموزان، به منظور جلوگيري از بي‌كاري كه عامل مهمي در شكل‌گيري ناهنجاري‌هاي اجتماعي است.

·         تغيير نقش سازمان‌هاي آموزش و پرورش، به عنوان نهادها تامين كننده نيازهاي آموزشي و رشد ابعاد وجود آدمي.

بايد در نظر داشت كه ما در عصري به سر مي‌بريم كه از يك سو، گسترش دانش و اطلاعات به صورت انفجاري رخ مي‌دهد از سوي ديگر دستيابي به اطلاعات و جريان اطلاعات و ارتباطات،‌ مرزها و محدوديت‌هاي گذشته را در نور ديده است.

شگردهاي عملي ترويج فرهنگ كتابخواني در بين دانش‌آموزان، با استفاده از نتايج آموزشگاهي و چندين طرح تحقيقاتي و پايان نامه‌ هاي مرتبط با بررسي عوامل ترغيب به مطالعه در ايران.

• ارائه دروس « شيوه‌ هاي مطالعه» در سال‌ هاي اول راهنمايي

• استفاده يك روز در هفته درس انشا يا ادبيات در كتابخانه مدرسه

• معرفي تعدادي كتاب غير درسي مرتبط با درس داده شده توسط معلمان در كلاس

• ارائه كار پژوهشي در كلاس و مدرسه مرتبط با موضوع دروس مختلف

• اهداي بن كتاب به عناوين مختلف به دانش آموز

• برگزاري نمايشگاه‌ هاي كتاب، مسابقات كتابخواني

• آشنا كردن والدين با فوايد مطالعه غير درسي دانش‌آموز

• كاهش حجم محتواي كتاب ‌هاي درسي

• مسئله محور كردن محتواي كتاب ‌هاي درسي

• به كارگيري كتابدار متخصص در كتابخانه ‌هاي آموزشگاهي

• عين ساختن محتواي كتابخانه بر مبناي نياز كودكان و نوجوانان

• ساختن فضاي مناسب مطالعه در مدرسه‌، خانه و...

• افزايش ساعات مورد استفاده دانش‌آموز در كتابخانه ‌هاي آموزشگاهي

• ايجاد كتابخانه ‌هاي شخصي در خانواده

• تلاش بيشتر رسانه‌ هاي جمعي براي ترغيب به مطالعه با طراحي برنامه‌ هاي آموزشي متعدد و مرتبط

راهکارهای پیشنهادی:

توجه به استاندارد های موجود در راه اندازی و ایجاد کتابخانه های عمومی و مجهز نمودن آنها به کتاب های جدید و به روز، تجدیدنظر در شیوه مجموعه سازی و انتخاب کتاب برای کتابخانه های عمومی، برگزاری جلسات نقد و بررسی کتاب با حضور نویسندگان و اعضای کتابخانه ها، برگزاری برنامه های جنبی از قبیل مسابقات کتابخوانی،  قصه گویی، شب شعر، نمایش فیلم، جهت جذب مراجعین، غنی کردن بخش مرجع کتابخانه های عمومی و استخدام کتابداران مرجع جهت پاسخگویی به پرسش های علمی مراجعین، توسعه و گسترش فضاهای مناسب مطالعه در کتابخانه ها، ایجاد و ارتباط و هماهنگی با مدارس جهت بازدید دانش آموزان از کتابخانه ها و حضور کتابداران کتابخانه های عمومی در مدارس و تشریح خدمات و فعالیت های کتابخانه از راهکار های ارتقا فرهنگ مطالعه و کتابخوانی می باشد.

 

 

منابع و ماخذ
بررسي راهكارهاي علمي ترويج فرهنگ مطالعه و كتابخواني غير درسي در ميان دانش‌اموزان نظام جديد، آموزش و پرورش متوسط شهر تهران.1380 .

جهانتاب،مهدی.1389. راه های ترویج فرهنگ مطالعه ،www.ido.ir/n.aspx?n=1387.312185(دسترسی در 10/10/1389)

حري، عباس.1351.جامعه ‌شناسي مطالعه نوجوانان، پايان‌نامه كارشناسي ارشد، رشته كتابداري .
فخرايي، سيروس. 1375.بررسي روش‌ هاي موثر در افزايش ميزان مطالعه دانش‌آموزان دوره‌ي متوسطه در شهر تبريز، شوراي تحقيقات آموزش و پرورش استان آذربايجان شرقي .
ميرزامحمدي، محمد حسين.1379. فرهنگ مطالعه، سخنراني ارائه شده در برنامه‌ي درگذر لحظه‌ها، شبكه سوم سيماي جمهوري اسلامي ايران، خرداد.
نوري، حسن.1383. راه‌ هاي جذب دانش‌آموزان دوره متوسطه به مطالعه و تحقيق در شهرستان اسدآباد، پايان‌نامه كارشناسي رشته كتابداري.

ساخت تراشه جدید برای عرضه کتابخوان های ارزان تر

به نقل از سایت قاصدک پلت فرم جدیدی از سوی سازنده تراشه مارول تکنولوژی به نمایش درآمد که طبق اعلام این شرکت ساخت نسل جدید از کتابخوان های الکترونیکی ارزان قیمت را امکان پذیر می کند.طبق اعلام مارول، این شرکت با e ink که طراح فن آوری نمایشگر کاغذ الکترونیکی به شمار می رود، برای ساخت یک پردازنده کاربردی یکپارچه همکاری کرده است.

فن آوری مارول بارگذاری سریع تر صفحات در کمتر از یک ثانیه را امکان پذیر می کند؛ انتظار می رود کتابخوان های الکترونیکی مبتنی بر این فن آوری در سه ماهه نخست سال 2010 به بازار وارد شوند.

نخستین دستگاه هایی که دربردارنده این پلت فرم هستند، شامل entourage edge که ترکیبی از کتابخوان و نت بوک است، الکس ریدر ساخت اسپرینگ دیزاین و دستگاه que proreader پلاستیک لوجیک هستند.پلت فرم مارول بر مبنای پردازنده های خانواده آرمادای جدید این شرکت است که ماه گذشته معرفی شدند. شرکت مارول تراشه های مختلفی از جمله تراشه های مورد استفاده برای وای فای، بلوتوث و اتصالات سلولاری را می سازد.

بازار کتابخوان ها امسال رشد انفجاری داشته است و علاوه بر کایندل که از سوی آمازون معرفی شده و همچنین ریدر سونی، انتشارات barnes & noble به تازگی دستگاه «نوک» خود را به نمایش گذاشته است.بر اساس این گزارش انتظار می رود حدود سه میلیون دستگاه کتابخوان الکترونیکی در سال جاری میلادی در آمریکا به فروش برود؛ همچنین با ورود رقبای جدید به این بازار، قیمت کتابخوان های الکترونیکی در حال پایین آمدن است.

رباتها در كتابخانه

سهم كتابخانه­ها از اين تكنولوژي چيست؟ كاربرد ربات­­هاي هوشمند را در حوزه كتابخانه و كتابداري چيست؟  اين تكنولوژي چه ره­آوردي براي كتابخانه­ها و كتابداران خواهد داشت؟ و آيا در اين زمينه تا كنون كاري صورت گرفته است يا خير؟

در اينجا اين سؤال مطرح است كه چه دلايلي براي به كارگيري اين­گونه سيستم­هاي هوشمند دركتابخانه­ها وجود دارد ؟ آيا اين سيستم­ها كار روزانة كتابداران را بهبود مي­بخشند؟ به عنوان مثال ,يك ربات هوشمند مي­تواند به كتابدار در شناخت و بهبود كارايي اموري چون خدمات فني , جستجو در پايگاه­هاي پيوسته و خدمات دادن به مراجعان، بيشتر ياري رساند؟

 

Jaume نام ربات كتابداري است كه در آزمايشگاه هوش رباتيك از دانشگاه UJI اسپانيا به وسيله گروه محققان آن دانشگاه و به سرپرستي پروفسور P.del Pobil ساخته شده است.

  ربات مورد نظر، داراي ويژگيهايي مي­باشد كه اين قابليتها و توانمنديها عبارتند از:

1-   بینایی:

این روبات با دارا بودن دوربینها و سنسورها قابلیت مسیریابی در داخل کتابخانه برای سیستمهای باز و بسته را دارا مي­باشد.

 

2-   تشخیص کتابها (با دوربین):

 این روبات داراي قابلیت تشخیص و تمیز دادن کتابها از یکدیگر به کمک دوربینها می­باشد.

3-   کار شبانه­روزی:

این روبات علاوه بر فعالیت در ساعتهای اداری، قابلیت فعالیت و تشخیص کتابها را در شب نیز دارا است که موجب صرفه­جویی زیادی در زمان می­شود.

4-  بازوهای متحرک:

 این روبات دارای دو بازوی متحرک مي­باشد که قابلیتهای زیر را امکان­پذیر می­کند :

 

1- برداشتن کتابها از قفسه

2- گذاشتن کتابها در قفسه مورد نظر     

3- جابجایی کتابها

4- مرتب کردن کتابها

به هر حال به نظر میرسد پای ربات کتابدار به زودی در کتابخانه ها باز خواهد شد و باید منتظر ان روز ماند تا فواید و مضرات احتمالی ان بهتر دیده و سنجیده شود.

مآخذ:

http://www.nlai.ir/Default.aspx?tabid=835

 

 

مشخصه اصلی علم اطلاع رسانی

علم اطلاع رسانی سه مشخصه کلی دارد که ترجیع بند تحول و حیات آن هستند:

۱) اول اینکه علم اطلاع رسانی ماهیتا میان رشته ای است. این روابط با حوزه های مختلف در حال دگرگونی است.

۲) دوم آنکه علم اطلاع رسانی ارتباطی تنگاتنگ با فناوری اطلاعات دارد. منظور تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات و تحولات اخیر و ایجاد جوامع اطلاعاتی

۳) سوم، علم اطلاع رسانی دوشادوش برخی رشته های دیگر، عاملی فعال در تحول جامعه اطلاعاتی است. علم اطلاع رسانی ابعاد انسانی و اجتماعی قوی، بالاتر و فراتر از فناوری دارد.

سئوال : آیا می توان این سه مشخصه را به علم کتابداری هم ربط داد؟

کتابداری علم است یا فن ؟

این سئوالی است که همیشه در ذهن ما کتابداران وجود دارد و هیچکس نتوانسته جواب قانع کننده ای به ما بدهد. شماره ۳۹ فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی آستان قدس را ورق می زدم. سرسخن این شماره که توسط جناب آقای ابراهیم افشار زنجانی نگاشته شده است جواب این سئوال مهم را به نگاهی جدید ارائه می دهد :

او معتقد است که در میان کتابداران و دانشجویان و مدرسان کتابداری، موضوع مورد پرشش علم یا فن بودن این رشته بوده است ولی مفهوم خدمت در خصوص چیستی این رشته در کشور نادیده گرفته می شود. به نظر او سردمداران و رهبران فکری- دانشگاهیان و نویسندگان این رشته- ظاهرا فراموش کرده اند که این رشته در درجه نخست برای خدمت گزاری به جامعه شکل گرفته است. توسعه فن و علم نیز در آن هنگامی توجیه دارد که به تقویت و بهبود خدمت منجر شود.

در ادامه نیز توضیح می دهد که با  اصل قرار دادن خدمت و مدکار دانستن فناوری و علم، اهمیت این دو نیز برای پیشبرد رشته آشکار می گردد، بی آنکه آچه اصل است در این میان به حاشیه رود و احیانا حتی فراموش شود.

" پس کتابداری خدمت است و فناوری و علم برای بهبود خدمات به کمک آن آمده اند"

بنابراین ذر تبیین نسبت خدمت کتابداری و اطلاع رسانی با دانش فنی و دانش علمی در این دو عرصه از استعاره مانوس پرنده(=خدمت) می توان استفاده کرد که تنها با کمک دو بال( فن و علم) می تواند پرواز کند. دست کم این سه اظلاع یک مثلث باید دیدکه لازم است به نشانه توجه مساوی به هر سه، متساوی الااضلاع باشد.

ایشان تاکید می نماید که غفلت از بعد خدمت در کتابداری ایران در طی چهل سال که از معرفی این رشته در کشور می گذرد صدمات جبران ناپذیری را به این رشته وارد کرده است. و باید توجه داشته باشیم که آنچه مهم است ارائه خدمات مناسب و مفید در کتابخانه هاست و سند ادعای خود را وجود تنها یک درس دو واحدی" خدمات عمومی" آنهم بصورت اختیاری برای دانشجویان این رشته می داند.

در پارگراف آخر اضافه می کند" بی راه نیست اگر ادعا کنیم کتابداری ما از لحاظ فناوری قرن بیستمی و از لحاظ علمی دعوی جاه طلبی قرن بیست و یکمی دارد، اما به گواه قفسه های بسته کتابخانه های ان، ساعت کار محدود، محدودیت امانت، کارکنان فاقد مهارتهای ارتباطی، در قرون گذشته به سر می برد"

منبع: فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی.پیاپی ۳۹، شماره سوم، جلد دهم(پاییز۱۳۸۶)ص۴-۸